9 հունիս, 2016 11:49

Կռվից երկու ամիս անց

AN_HADRUT11Հարավային սահման: Ցորենի դեղին արտեր ու դեղին հող: Արև, փոշի, տոթ: Լելե Թեփեն բաժանում է մեզ ու իրենց: Մի աննշան բլուր… Իսկ ներքևում մեր դիրքերն են՝ մեր ամենակարևոր մարդիկ՝ զինվորները:

Բլինդաժում զինվորները քնած են: Առաջին զինվորը, որ բլինդաժից դուրս է գալիս, Դավիթն է` առաջին զինվորը, որին տեսնում եմ հարավային դիրքերի ամենահարավում: Կիրթ, խիստ, ձիգ տղա է: Երևանից: Միանգամից զգում եմ, որ դեմքն ինչ-որ բանով շատ նման էր զոհված տղաներից մեկին՝ Ադամ Սահակյանին, բայց զսպում եմ ինձ ու չեմ ասում: Բարեկրթության համար ժպտում է ու դժվար սկսում շփվել, ինչպես բոլորը: Փակ են զինվորները: Ամաչկոտ են եղել մինչև կռիվը, իսկ կռվից հետո ամաչկոտությանը ավելացել է ծանրությունը: Դժվար են խոսում: Դավիթը ապրիլին այստեղ է եղել` առաջնագծում, մարտերի մասնակից է, պարգևատրվել է: Լուսանկարվել չի ուզում. պատճառը կարճ, բայց վերջնական ձևակերպում է այնպես, որ առաջարկը դժվարանում ես կրկնել:

Զինվորները պատահաբար արտասանած «վախենալ» բառը արագ ժխտում են ցանկացած համատեքստում: Ասում են. «Ծանր էր»: Ասում են. «Դժվար էր»: Բայց պատահաբար արտասանված «վախ» բառին կտրուկ հակադարձում են. «Չէ, դե ինչ վախ»: Դիմացի Լելե Թեփե բարձունքի վրա ադրբեջանական դրոշ են տնկել: Տղաներն ափսոսում են իրենց հարձակումը կանխելու համար: «Կվերցնեինք,- ասում են,- հաստատ կվերցնեինք»: Նրանցից ոչ մեկը Երևանում, Արմավիրում, Օձունում երբեք չի երազել գրավել Լելե Թեփե բարձունքը: Ի՞նչ Լելե Թեփե, ո՞վ է իմացել դրա տեղը: Նրանք, վստահ եմ, բանակ էլ չեն ուզել գնալ, ինչքան էլ հոսքագծից դուրս բերած պաթետիկ տեքստերի մեջ ասեն, որ հայ տղան բարուրից երազում է իր պարտքը կատարել հայրենիքի առաջ, հայրենիքի, որի մասերը մաս-մաս են արել, ու իրենց բաժին չի հասել… Բայց հարձակման օրը իրենք զգացել են տղամարդու միջի այն չկառավարվող բնազդը, որով իրենք դառնում են կռվող, արժանապատվությունը տրորված գիշատիչ, եթե անգամ այդ խիստ գրական «արժանապատվություն» բառը իրենք երբևէ չեն օգտագործել: Իրենք մի օրում զգացել են իրենց զինվոր լինելը, վախը, վախի հաղթահարումը ու կատաղության այն չափաբաժինը, որ հող է պահում: Այսպես՝ չկանխատեսված, միանգամից դարձել են զինվոր, իսկ Լելե Թեփեն՝ նպատակ…

- Դավիթ, իսկ կարո՞ղ է՝ տուն գնալուց հետո սկսեք ձեզ մի քիչ ազատ պահել, կարո՞ղ է՝ ասեք, եթե էդ ծանր օրերին կռվել ենք, մեզ ամեն ինչ կարելի է:

- Ես՝ չէ:

- Ինչի՞ ես համոզված:

- Էդ օրերին շատ մոտ ընկերս զոհվեց:

- Ո՞վ էր:

- Ադամը Սահակյան:

Դավիթը իր չոր ու սիրուն դեմքը ձգում է, բայց աչքերը ձգել չի կարողանում՝ աչքերը լցվում են:

Մի հինգ րոպե լռում ենք, ու ինքը շարունակում է. «Ես ո՞նց կարող ա ինձ վատ պահեմ կամ մեծամտանամ, եթե ընկերս զոհվեց»:

Դավիթին ասում եմ. «Գիտե՞ս, որ բլինդաժից դուրս եկար, առաջին պահին մտածեցի, թե ինչ նման ես Ադամ Սահակյանին»: Զարմացած ժպտում է, հետո նորից հարցնում. «Իսկականից նմա՞ն եմ»: «Հա»,- ասում եմ: Գլխով մի շարժում է անում, որ նշանակում է` այ քեզ բան…

Բարձունքի վրա նրանց դրոշն է, բարձունքից ներքև` մի օրում զինվոր դարձած մերոնք… Խիստ, ջահել տղաները ցավի աստիճան լավն են:

Դիտակետում կանգնած մեղմ աչքերով, դեռ մանկական դեմքով օձունցի տղան ամբողջ ժամանակ մեզ մեջքով էր կանգնած: Դիտակետը թողնել չի կարելի: Թույլ են տալիս շրջվել, որ խոսեմ հետը: Լոռեցու մեղմ աչքերը հակառակորդի դիրքերից շրջում է դեպի ինձ:

Ինչքան դժվար է մանկական դեմքով կռիվ տեսած զինվորի հետ շփվել:

Ի՞նչ կպատմես էս տեղի մասին, եթե հարցնեն: Օձունի բնության հարյուր երանգը տեսած տղան ասում է` «դժվար ա», ու ես պատրաստվում եմ լսել իմ պատկերացրած դժվարության մասին, իսկ ինքն ասում է. «Էս կողմերի բնությունը ձանձրալի ա, մի հատ կանաչ ա, հետո մի երկու շաբաթից կանաչը դեղնում ա ու մնում դեղին, ստացվում ա մի հատ դեղին ենք տեսնում ամիսներով, հոգնացնում ա դեղինը»:

AN_HADRUT01_Glkhavor_PhotoԼուսանկարվելիս բոլորը հավաքվում են: Զինվորական գլխարկների տակ կորում է դեմքների մանկականությունը, դեռ կլոր այտերը, այդչափ դաժան ու անսպասելի հարձակումից չչարացած աչքերը, իսկ երբ զենքերը կախում են մեջքներին, բոլորովին ուրիշ տղաներ են, լրիվ ուրիշ վիճակ` մի հատ ջիղ կրունկից մինչև ականջները նրանց ձգում է, ու դու ամաչում ես նույնիսկ տվածդ հարցերից:

Սուրճ են սարքում մեզ համար: Զինվորի սարքած սուրճ: Էնքան ուզում եմ՝ ինքս սարքեմ, իրենք նստեն, ես մատուցեմ: Չեն համաձայնում: Սուրճի անկոթ բաժակի միջի սև հեղուկը ծածկում է աշխարհի բոլոր սրճարաններում խմած իմ սուրճերը: Իսկական սուրճ է, իսկական է այստեղ ամեն ինչը: Ու դեղին փոշու մեջ թաթախված կոշիկներս ու փոշոտ շորերս էնքան հավեսով եմ զգում հագիս, անկոթ բաժակի սուրճը, երկաթե կիսալվա բաժակի գոլ ջուրը ու… մեղավոր, մեղավոր եմ զգում ինձ, չգիտեմ` ինչից:

Սուրճի պահին գալիս են ազգությամբ եզդի երկու տղա՝ Օզմանյան Աֆանդին ու Խուդոյան Լյովան: Խմբով ասում են. «Աֆանդին շեյխ է»: Շեյխ Աֆանդին գնդացրորդ է, մեծ, թավ աչքերով, շեյխի խաղաղությամբ: Այսպիսի բազմազգ, ջահել բանակ…

Ղարաբաղցի Նարեկի հումորը բոլոր զրույցների ընթացքում լսվում է: Նարեկը չի լռում ու ինչ լավ է, որ չի լռում: Զինվորներից մեկը լուսանկարչին հարցնում է. «Բա էս որտեղո՞վ են ցույց տալու մեզ»: Նարեկն ասում է. «Ժդի մենյա»-ով»: Տղերքը ծիծաղում են: Ոտքերի արանքում պտտվող շներից մեկի անունը Սյուզի է, մյուսինը՝ Քրիստիկ:

Ասում եմ. «Բա էս ինչի՞ եք էդ անունը դրել, ինչ-որ պատմություն կա՞»: Նարեկն ասում է. «Չէ, մեր շները բոլորը երեք ոտ ունեն, ասեցինք մի քիչ սիրուն աղջկա անուն դնենք»:

- Ո՞նց երեք, ինչի՞:

- Դե տենց էլի, մինեքի վրա պայթում են, մի ոտը թռնում ա…

Հարավային սահմանի զինվորները շատ են հոգնած: Քսանհինգ տարվա ինժեներական աշխատանքը երկու շաբաթում են արել, պաշտպանիչ շերտեր են սարքել: Պաշտպանիչ շերտն այն է, երբ հողը փորում ու դրանով բլրակներ են սարքում, որ տեսանելի չլինեն գրավված տեղերից:

Արդեն տասնչորսերորդ օրն է` դիրքերում են: Ջրատար մեծ մեքենան ջուրը հասցնում է դիրքեր: Ուզում եմ իմանալ` ինչ ջուր են խմում: Զինվորը ընտրելով բերում է «ամենակարգին» բաժակը: «Էս էլ մեր սերվիսը»,- ասում է ու ձեռքով մաքրում բաժակի եզրը: Ջուրը գոլ է, ասում են` այս կողմերի ջուրը չի հագեցնում: Հետո պիտի լողանալու մեքենան գա` մի քանի ցնցուղով, ու տղաները պիտի լողանան, որ մաքրեն դեղին հողի թողած փոշին…

Հարավային սահմանի դիրքերում խորհրդային ժամանակերից քանդված ու վառվելուց սևացած մի պատի կտորի վրա գրված է` «Մնաց տասնչորս օր» ու ամսաթիվ: Ինչ-որ մեկը հաշվել է տուն գնալուն մնացած օրերը…

Իսկ հեռվում՝ Լելե Թեփեից ու մեր դիրքերից հետո, խաղաղ Արաքսն է, ու Իրանի արևը: Պարսկական կողմում ճանապարհ են սարքում` անկռիվ, խաղաղ, շինարարական առօրյա: Մեր դիրքերի ու Իրանի մեջտեղում խորհրդային տարիներից մնացած լքված բարձր դիտակետերն են ու մի քանի ժամկետանց կարգախոս մեր նախորդ ժամանակների մասին, որոնք սահուն բերեցին մեզ այսօրվան:

Դիրքերից հեռանալիս զինվորական մեքենայի մեջ մեզ ուղեկցող սպան ձեռքով ցույց է տալիս մի զինվորի ու ասում. «Էս էլ մեր ասորի Յոնան Սագրադովը»: Ուրախ զինվոր է Սագրադովը: Բոլորը սիրում են:

Զինվորական մեքենան քարքարոտ ճանապարհով ոնց բերել էր մեզ հարավային սահմանի ամենահարավային մասերը, այնպես էլ տանում է՝ հետևում թողնելով ուղիղ երկու ամիս առաջ սկսված կռվի վկաներին՝ Երևանից, Հադրութից, Օձունից, Ստեփանակերտից, Արմավիրից՝ իրենց մեդալներով, մետաղական բաժակներով, գոլ ջրով, դեղին հողերի մեջ փոշոտված սև սապոգներով, որոնք չորս ժամվա ընթացքում ոչ մի պաթետիկ ու «ություն»-ով վերջացող վերացական որևէ գոյական այդպես էլ չօգտագործեցին: Խոսքը հակիրճ էր, իմաստը՝ հասկանալի՝ «մտերիմ ընկերս զոհվեց», «Օձունի գույները շատ են, ստեղ մենակ դեղին ա», «չթողեցին գնանք առաջ՝ կվերցնեինք», «դե կռիվ ա, էլի», «Նարեկի, Դավիթի շնորհիվ ոչ մի կռիվ չկա ներսում, իրար հասկանում ենք», «օձերը շատացել են», «մի նկարեք, չեմ ուզում մամաս տեսնի»:

Մեքենան հասնում է Հադրութ: Սարերը սովորաբար սկսվում են դաշտերի մեջտեղներից, Հադրութում սարերը սկսվում են ճանապարհից ու միանգամից հասնում երկինք: Հադրութը լուրջ է, ծանր, խիտ: Մարդիկ էլ են լուրջ, գյուղերը` սարերին մեխված ու մի տեսակ կոճակները մինչև վերջ կոճկած զինվորի նման: Չէ, Հադրութը բարձրաստիճան զինվորականի նման է, որը զինվորի կողքին կռվում է, ու որի «սապոգները» զինվորի սապոգներից չեն տարբերվում՝ փափուկ չի կաշին ու գույնն էլ նույնն է, կարն էլ: Հադրութը հին է ու խիստ:

Հոգնած ենք, իբր, չնայած «հոգնած» բառը զինվորներից հետո ամոթ է ասել: Հադրութում մի տուն կա, իրենք բակում ճաշելու տեղ են սարքել՝ ծառերի մեջ, ծղոտից սարքած ծածկերի տակ: Մատուցողը հենց տան տիկինն է` նրբակազմ, խոսում է բարբառով, բայց տեղացի չէ: Մեղավոր ժպտալով ասում է, որ իրենք ծննդյան տարեդարձի են հրավիրված, պիտի գնան, ու ինքը պետք է ամուսնուն հարցնի` կկարողանա՞ն հետաձգել մի ժամով` մեզ սպասարկելու համար: Զանգում է: Պատասխանը դրական է: Տանտիրուհին սիրուն բաներ է բերում, շարում է սեղանին, բարեհամբույր ժպտում: Հարցնում եմ՝ որտեղի՞ց եք, ասում է՝ Բաքվից: Բաքվից փախել է ու Հադրութում մեծ տան տիրուհի է: Մեկ ժամ անց գալիս է նույն կինը՝ երեկոյան սիրուն շորով, բարձր կրունկներով, մազերը հարդարած, կարմիր շրթներկով, ամուսնու հետ: Ասում է. «Մենք պիտի գնանք, դուք հանգիստ նստեք, վերջում կփակեք դարպասն ու կգնաք»: Զարմանալի Հադրութ: Մենք վեր ենք կենում:

IMG_0990Հադրութի փողոցները դատարկ են: Հրապարակում նշում են մանուկների օրը: Հին դռներից մեկի դիմաց երկու ծեր կին է նստած: Մեկը՝ վերևի աստիճանի վրա, մյուսը՝ ներքևի: Իջնում ենք մեքենայից: Իրենք զրույցի համար պատրաստ են և ուրախությամբ են խոսում անծանոթ մարդկանց հետ: Լուսանկարիչ Անահիտ Հայրապետյանը խնդրում է թույլ տալ տան ներսը նկարել: Կինն ասում է. «Չէ, կներես, տունս հավաքած չի, վատ էի զգում, չհավաքեցի, թափած չեմ ուզի տեսնես տունս»: Մյուսը առաջարկում է իր տունը: Կանանցից մեկը նախկին ուսուցչուհի է: Իր հետ նստած հարևանուհին նրա մասին ասում է. «Ժամանակ կար` մի Հադրութ էր, մի Սվետա»: Հարցնում ենք. «Բա ինչի՞ մասին էիք խոսում մինչև մեր մոտենալը»: Նախկին ուսուցչուհին ասում է. «Ասում էի` առաջ ո՞նց ենք էրեխա պահել, հիմա չէինք կարող, հիմա դժվարացել ա»: Ահա, այսպիսի զրույց Հադրութի տներից մեկի դիմաց` մթնող Հադրութում:

Զինվորը թևաթափ է անում: Ուզում ես ոտնաթաթերի վրա կանգնել, խոսել շշուկով, որ իրեն չխանգարես, չվնասես հանկարծ: Երկիրն էլ այնքան հոգնած է ու չորս օրվա մեջ քրքրված, որ չես համարձակվում կպնել…

Դեղին ցորենի արտեր, անսահման տարածքներ ու «ու՞մ արտերն են» հարցին համարյա միշտ նույն պատասխանը, ինչպես Շառլ Պերոյի հեքիաթում. «Մարկիզ դը Կարաբասի»… Ինչու ՞: Քաղաքացին դժվար է ապրում, գյուղացին տանջվում է, զինվորը կռվում է, հրամանատարները տանջված են, գալիք օրերը՝ անորոշ ու տագնապով, իսկ վայելքն ինչպես Հայաստանում, նույնությամբ ինչպես Հայաստանում՝ ուրիշներինն է:

Հարավային սահմանի արտերից մեկում ցորեն հավաքող լավ տեխնիկա էր աշխատում: Սիրիահայի է պատկանում հողը: Լավ է, երբ մարդը աշխատանքով գնում է հողը ու աշխատում իր հողի վրա:

Կռվի, մահվան վտանգի, ապրելու դժվար պայմանների, ծանր շինարարական աշխատանքի ու էլի մի շարք մանր ու ոչ մանր դժվարությունների մեջ բոլոր զինվորները` առանց բացառության, նեղվում են միայն մի բանից` «ստուգումների ժամանակ շատ են անտեղի կպնում, վիրավորական ա»… Ինչպե՞ս միջամտել՝ անհնար է, բանակը փակ համակարգ է, բայց հարձակում հետ մղած զինվորի հետ վայել է խոսել հարգանքով, զինվորը միակ արժեքն է…

Հարավային սահմանին լռություն է:

«Շփման գծում գիշերը խաղաղ է անցել» նախադասությունը լավագույնն է բոլոր նախադասությունների մեջ…

Լուսանկարները՝ Անահիտ Հայրապետյանի

* Սյունակում արտահայտված տեսակետները կարող են չհամընկնել ՍիվիլՆեթի տեսակետներին: