22 հունիս, 2016 13:32

Իմ պապի տունը Ղարաբաղում է

IMG_1016Մի քանի օր Ղարաբաղի մի ծայրից մյուսն էինք գնում, ու ես մտածված շրջանցում էի պապիս տունը: Պապս ու տատս արդեն տասնհինգ տարի չկան:

Մորական պապս քաղաքաբնակ էր, մայրս քաղաքացի է, հայրս ծնվել է գյուղում: Գյուղում ապրել է մինչև տասնյոթ տարեկան: Հետո՝ համալսարան, ասպիրանտուրա, գիտություն, և գյուղի մեր տանը մնացել են ուսուցիչ տատս ու պապս:

Իրենք բավարար էին, որ ես ամբողջ տարին սպասեի այն բացարձակ երջանկությանը, որ այլևս երբեք և ոչ մի տեղ չկրկնվեց: Ես Ղարաբաղը միայն ամռանն եմ տեսել՝ ամառային արձակուրդներին: Բայց թե ինչպես եմ սպասել, գիտեմ միայն ես: Ղարաբաղի Մարտունու շրջանի Նոր-Շեն գյուղն է: Նամակների ծրարների վրա ռուսերեն գրում էի НКАО, село Нор-Шен: Ամռանը պարապ ժամանակ նամակ էի գրում ծնողներիս՝ Երևան․ գրում էի ու սպասում պատասխանի: Այդ նամակները բերում էր գյուղի ամենահավեսով կանանցից մեկը՝ փոստատարը: Ամեն մեկի նամակն ու թերթը տալիս կարճ-բովանդակալից հարցուփորձ էր անում՝ ոնց ենք, ուր ենք, ինչ ենք, ինչքան ենք մնալու ու մի քաղցր խոսք հեռանալիս: Ճկուն, արագաքայլ: Այս անգամ, մինչև մոլորված նայում էի գյուղի դատարկ փողոցներին ու դատարկված տներին, առաջին բացվող դարպասը մեր փոստատարուհու տան դարպասն էր: Ինքը արդեն չկա: Բացողը տղան էր՝ մեծը: Փոքր տղան, իհարկե, քառասունն անց է… Ասում եմ՝ ճանաչեցի՞ր ինձ․ նույնիսկ նեղացավ, ոնց որ թե վերջին անգամ գյուղում 99-ին չէի եղել:

Բանալիների խուրձը Երևանում տնից դուրս գալիս վերցրեցի՝ բոլորովին վստահ չլինելով, որ կգամ…

Անգիր հիշում էի ու անընդհատ կրկնում էի, անընդհատ մտքում կրկնում էի․ նույնիսկ ընկերներիս չասացի, որ պաթետիկ չհնչի, բայց անգիր հիշում էի տողը ադրբեջանցի Աքրամ Այլիսլիի՝ իր ծննդավայր Այլիս-Ագուլիսի մասին. «Չարժե վերադառնալ այն տեղերը, որտեղ երբևէ երջանիկ ես եղել: Այդ տեղերում միշտ վտանգ կա շատ անկեղծ լինելու: Պրկված կարոտը կարող է պայթյուն առաջացնել… Ճշմարտությունը կարող է հրաժարվել ընթացիկ կյանքի հետ կոմպրոմիսի գնալուց»:

Կար այդպիսի բան․ պրկված կարոտը ինչ-որ բան արեց… Ու վերադառնալուց հետո ընթացիկ կյանքի հետ կոմպրոմիսը խնդիր դարձավ…

Մտնում եմ բակ… Մեծ բակ՝ մեջտեղում շատ հին թթի ծառ, կողքին ուրիշ ծառեր ու թթենու տակ վարդագույն երկու սալաքար՝ պապիս ցերեկային նստավայրը: Վարդագույն քարերը սևացել էին: Խոտը բարձրացել էր, ու միայն մի հորթ էր դիմավորում ինձ՝ ինչ-որ մեկի հորթը: Լավ էր, որ հորթը բակում էր, շնչավոր կար թաղում…

Առաջ, երբ մտնում էինք բակ, տատս, շորի վրայից շորի գույնին անպայման համապատասխան գոգնոցը հանելով, համարյա վազում էր ընդառաջ:

Տատիս տնից միայն մտապատկեր է մնացել: Բացում եմ առաջին հարկի կարճ դուռը՝ սողնակը կամաց քաշելով, որովհետև երկրորդ հարկի պատշգամբից իր երկտեղանոց մահճակալին բազմած՝ դպրոցի տնօրեն պապս պիտի ասեր՝ հանդարտտտ: Բայց բան ասող չեղավ: Սողնակը կամաց բացեցի, ինչպես հրահանգվում էր տասնամյակներ, բարձրացա երկրորդ հարկ, ու կարմիր ներկված աստիճանները, ոնց որ պապիս ռևմատիզմն իրենց մեջ առած, ճռռացին ոտքիս տակ․ ինձ թվաց՝ կկոտրվեն հիմա: Այդ չորացած աստիճանները իմ հանրային գրադարանն են եղել։ Մեր տան գրադարանը հարուստ էր… Իսկ հիմա՝ կիսադատարկ: Այդ աստիճանների վրա «եղել են» Դիքենսը, Զոլան, Բալզակը, Հյուգոն, Դրայզերը, Մալոն, Տոլստոյը, Չեխովը․ բոլոր պատմավեպերը այս աստիճաններին եմ կարդացել, որոնց բազրիքները փայտե խաչեր ունեին, ու խաչերին հենված՝ կարդում էի… Այդ աստիճանների վրա կարդալով՝ հասա Օմար Խայամին…

Կլոր սեղանի վրայի ճերմակ սփռոցը չկար, ու չկային տատիս ալ կարմիր վարդերը՝ կանաչ ծաղկամանի մեջ: Չկար մեր հինավուրց պատեֆոնը, չկար «պրիյոմնիկ»-ը, որի տակը ռադիոընդունիչ էր, իսկ վերևի մասում՝ նվագարկիչ՝ Մարկ Արյանի, Ումա Սումակի թռչունների ձայների սկավառակներով, որ հայրս էր ուսանող ժամանակ բերել: Միայն մեր սիրուն դռներն էին իրական գեղեցկուհու պես սիրուն ծերացել:

Պատի գրապահարաններում ինչ-որ գրքեր են մնացել, ընտանեկան ալբոմ՝ կանաչ թավիշով: Տատիս «տրյումոն» դատարկ էր… «Կրասնայա Մոսկվան» չկար: Ու իր սև պայուսակը, որին միայն «ռեդիկյուլ» էր ասում: Զգեստապահարանն ավելի տխուր էր: Շորերը, որ մենք միասին իր համար կարել էինք տալիս գյուղի դերձակուհու մոտ, որը երևանցի աղջիկ էր ու հարս էր եկել: Ու հետո ես հատ-հատ հագնում էի տատիս նոր կարված շորերը ու ցերեկվա շոգին, երբ «դպրոցի տնօրենը» հրահանգում էր անցնել տուն, մեր երկար պատշգամբում համերգ էի տալիս ու իրենց զվարճացնում:

Ամեն ինչ նորմալ կլիներ, եթե դատարկ լիներ միայն այս տունը, որտեղ երկու ծեր մարդ էին ապրում, ապրել են երկար ու գնացել են… Դա կլիներ իմ անձնական տխրությունը, բայց թաղը դատարկ է, ներքևինը՝ նույնպես, վերևինը՝ համարյա դատարկ… Իսկ այս գյուղը կռվել է, չի հանձնվել, երբ կողքին գիշատիչ Աղդամն էր ու էլի մի հսկա ադրբեջանական գյուղ: Սա այն ահավոր մտքի նախատիպն է, երբ ապրիլյան կռվի մասնակից տղային հարցնում են՝ զորացրվելուց հետո ինչ ես անելու, ասում է՝ գնալու եմ Ռուսաստան…

Դատարկ թաղում ինձ դիմավորողը միայն Բենոն էր՝ վիզը ծուռ, պատի տակ, բոլոր ժամանակների ժպիտը դեմքին: Խելքից մի քիչ թեթև էր Բենոն, անվնաս, ամաչկոտ: Ծերացել էր… Ժպտում էր ու գլուխը թաքցնում: Նրա անմտությունը գյուղի ամենահին բանն էր, որ տեսա: Ամենաանփոփոխ: Մնացած ամեն ինչը փոխված էր:

Պապիս տունն առաջին անգամ անշուք էր: Պապիս դարակի դուռը մնացել էր առանց pin code-ի: Օձն իր պորտով, հավքն իր թևով, ես՝ իմ անվերապահ սիրված լինելու կարգավիճակով, չէինք մտնի էդ դարակը:

IMG_1015Բայց ամենաաններելին… «Նեզնակոմկայի» գահընկեց արված վիճակն էր: Այս պատմությունը մի անգամ համառոտ մի տեղ գրել եմ, բայց հիմա սա ուրիշ պատմություն էր դարձել…

«Նեզնակոմկա» ասում էր ողջ սովետական ժողովուրդը: Նաև մենք: Նա մեր տան հեռակայող անդամն էր: Բայց մի քանի տարի առաջ Տրետյակովյան պատկերասրահում նկարի տակ տեսա գրված էր՝ Կրամսկոյ, «Նեիզվեստնայա»: Մենք այդ կնոջը գիտեինք ծնված օրից, որովհետև պապիս մահճակալը այդ կնոջ մեծ նկարի տակ էր: Պապս սիրում էր նրան ու մեզ փոքր ժամանակ ասում էր՝ սիրուհիս ա: Ուրեմն նա հաստատ Կրամսկոյից լավ կիմանար այդ կնոջ անունը:

Մինչև ինը տարեկան մենք հավատում էինք, որ «Նեզնակոմկան» պապիս սիրուհին է՝ այդ բառի մեջ չտեսնելով ոչինչ քննադատելի, որովհետև չգիտեինք սիրուհու գործառույթը:

Բայց իրականում պատմությունը չի սահմանափակվում պապիս ու «Նեզնակոմկայի» հարաբերություններով, որին պապս չէր համաձայնի կիսել անգամ Կրամսկոյի հետ: Կրով սպիտակեցրած անհարթ պատի, սովետական էժանագին բրենդ եղնիկներով գորգի հետ «Նեզնակոմկայի» շրջանակը համահունչ չէր: Նախահեղափոխական փայտե ծանր շրջանակ էր:

Գաղտնիքը սա էր. իրականում «Նեզնակոմկան» ուրիշի նկարի տեղն էր գրավել: Շատ մարդիկ են եղել այդ շրջանակի մեջ, իսկ վերջինը պապիս եղբոր նկարն էր եղել: Նա անհետ կորել էր երկրորդ համաշխարհայինի ճակատներում: Պապիս եղբոր հանդեպ տատս կատարում էր իր քաղաքացիական պարտքը՝ ամեն ամառ մեզ տանելով եղբայրական գերեզմանաքարի վրա անհայտ կորած տեգրոջ անունը կարդալու ու մի փունջ դաշտային ծաղիկ դնելու:

Բայց փայտե շրջանակի հրապարակային մասում մնում էր տիկին «Նեզնակոմկան»:

Պապիս եղբայրը այդ շրջանակում դեմքով դեպի մեզ էր շրջվում միայն ամառվա կիզակետի մի քանի օր, երբ նրա այրին կամ չգիտեմ՝ ինչպես են կոչում անհայտ կորածների կանանց, հայտնվում էր պապիս տանը: Այդ հայտնությունը ուներ խորհրդավոր ու չարագուշակ կողմ ևս՝ պապիս անհայտ կորած եղբոր այրին պայծառատես էր՝ զբաղվում էր գուշակություններով ու մարդ բուժելով: Մեզ դա ուրախացնում էր, որովհետև նախապես ասում էին, թե չի կարելի ծիծաղել նրա աղոթքների վրա, ու մեզ հրեշավոր ծիծաղ էր բռնում: Մեզ զվարճացնում էր տան իրարանցումը, որն ամեն կերպ ուզում էին քողարկել ժպիտների տակ: Բայց այ տատս սարսափում էր նրանից, ինչպես իր հոգին ճառագայթով զննող անտեսանելի մի ռենտգենյան սարքից, որին հնարավոր չէր ժպիտով ու մեղր խոսքով սիրաշահել: Զարվարդ էր պապիս կորած եղբոր կնոջ անունը: Նրա ամեն ինչն էր անհասկանալի ու չարագուշակ: Բազմաթիվ սրբապատկերների հավաքածուի մեջ նա ուներ նաև Լեոնիդ Իլյիչ Բրեժնևի մեծ նկարը՝ А չորս ֆորմատի: Այդ նկարներից մենք տանում էինք Լենինի հրապարակ մայիսմեկյան ու նոյեմբերի յոթի շքերթներին: Զարվարդը խիստ հայացք ուներ, իսկ տատիս միակ խոր մտավախությունն այն էր, որ Զարվարդը կարող է անիծել: Հավանաբար նախադեպը եղել էր: Ու Զարվարդի այցելության առաջին իսկ րոպեից սկսվում էր նրա գնալու սպասումը:

Սպասումը, սակայն, ուղեկցվում էր հարգանքի, պատկառանքի, սիրո, հավատարմության, երկյուղածության ու ծառայելու պատրաստակամության մի շքահանդեսով, որին չէր մասնակցում միայն հայրս: Մնացածը հայտնվում էին նեյրոլեպտիկ ազդեցության տակ:

Զարվարդի այցի լուրը գալիս էր հեռվից, որովհետև հեռվից էր գալիս նաև ինքը՝ Զարվարդը: Նա երկար ճանապարհ էր կտրում: Անցնում էր մի քանի հանրապետության միջով, ծովով, նավով ու գնացքով հասնում էր անհայտ կորած ամուսնու հայրական տուն ու հենց մտնում էր գյուղ, որևէ մեկը զանգում հայտնում էր տատիս, որ Զարվարդը գալիս է: Տատս աթոռով հայտնվում էր մահճակալին, բարձրանում փափուկ ներքնակի վրա ճոճվող աթոռին, ու «Նեզնակոմկան» վարպետորեն իր տեղը զիջում էր պապիս կորած եղբորը: Մեկ ամբոջ տարի Կրամսկոյի գեղեցկուհին ու պապիս եղբայրը անց էին կանցնում իրար կպած՝ նույն փայտե, ծանր, նախահեղափոխական շրջանակի մեջ: Ոնց պապիս մտքով չէր անցել սա…

Տատս տասնյակ տարիներ այդ գործողությունն արել էր անխափան:

Միայն մեկ անգամ, արդեն բավական կարգին տարիքում լուր տվող չեղավ: Զարվարդը հայտնվեց տան դարպասների մեջ անսպասելի: Տարիքն էր պատճառը, թե անսպասելիությունը, բայց փաստն այն է, որ տատս մոռացավ փոխել տեգոր ու «Նեզնակոմկայի» տեղերը: Երբ Զարվարդը ծանր քայլերով բարձրացավ երկրորդ հարկ ու ձեռքերը սովորականի նման մեկնած դեպի հավերժ երիտասարդ ամուսնու ենթադրելի նկարը՝ սկսեց աղոթել, տատս փաստացի մտավ ինսուլինային կախվածության փուլ: Այդ դեպքից հետո ամառները տատիս մոտ գնալու պատրաստության կարևոր իրը շաքարախտի «Մանինիլ» դեղի տուփն էր, որ հայրս գտնում էր մեծ դժվարությամբ:

Զարվարդն այդ օրը բարձրաձայն չանիծեց: Արեց ավելի սարսափելի բան՝ շրջվեց ու գնաց շիրմաքարի նման դաժան դեմքով: Տատս ուշքի չէր գալիս ահից: Մայրս գիտականորեն հերքում էր սև ուժի գաղափարը՝ սկեսուրին հանգստացնելու համար: Հայրս ասում էր՝ տունը գժանոց եք սարքել: Պապս անհասկանալի լռում էր․ չէր հասկացվում՝ Զարվարդի կողմից էր, թե ամեն ինչի դեմ: Մենք չէինք ծիծաղում․ այդ օրը լկտի ժպտում էր միայն «Նեզնակոմկան»:

2016-ի հունիսի երեքի՝ մեր տուն իմ դժվար մուտքի օրը ամենաառաջին բանը, որ նկատեցի, այն էր, որ Կրամսկոյի անծանոթուհուն հանել էին նախահեղափոխական ժամանակների հին ու հաստ շրջանակից ու ժանգոտած կոճգամով խփել պատին: Պապիս ու Կրամսկոյի անծանոթուհին դարձել էր ամսագրից պոկած էջ. ընդամենը…

Ինձ թվաց՝ անարգել են պապիս հիշատակը:

Թթի ծառի տակ նստում էր պապս իր թանկարժեք ձեռնափայտով ու հողի վրա մաթեմատիկական խնդիրներ կազմում ինձ համար․ ինքը մաթեմատիկայի ուսուցիչ էր: Ու հենց զգում էի, որ պապիս աչքում հեղինակությունս կընկնի մաթեմատիկական «բացառիկ» ունակություններիս պատճառով, ես ագրեսիվ ուղղում էի հարյուր տարվա դասատու պապիս, որից վախենում էր ամբողջ գյուղը, հին ու նոր աշակերտները ու ասում՝ «ՊաԴասխան» չի, «պաՏասխան ա»: Ու պապս նեղանում էր:

Թթենին մենակ էր մնացել: Բայց քանի սերունդ է մենակ թողել այդ ահավոր հին ծառը: Պապիս հորեղբայրը սովորել էր Էջմիածնի հոգևոր ճեմարանում, եղել էր Էջմիածնի «Արարատ» ամսագրի խմբագիրը, հետո սովորել էր Սորբոնի, Օքսֆորդի համալսարաններում․ կյանքի վերջում նա Նյու Յորքի թեմի հոգևոր առաջնորդն էր: Տիրայր Տեր-Հովհաննիսյանը: Հայրս Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի արխիվում գտել էր Տիրայրի արխիվը ու արխիվի մեջ 1897թ․ լուսանկար, որ արել էր ինքը՝ Տիրայր Տեր-Հովհաննիսյանը, մեր թթի ծառի տակ ու բոլորի անունները մեկ-առ մեկ նշել: Եթե անուն էլ չիմանայինք, այդ հին նկարի դեմքերից պարզ էր, թե ով ում նախորդն է՝ այ այդքան նման էին սերունդներին: Պատմություն ունի մեր թթենին:

Ամեն բնական մահ տխուր ու հասկանալի է: Անհասկանալին ու ուղեղով չընկալվողը պատերազմում հաղթած ու չհանձնված գյուղի դատարկ լինելն է:

Նոր-Շենը ունեցել է տասներկու զոհ և մեկ անհայտ կորած: Ես նրանց բոլորին հիշում եմ ու շատ ծեծված նախադասություն կասեմ հիմա, բայց իրականություն է ասածս․ նրանք բոլորն այնքան սիրուն էին՝ կինոյի տղաներ՝ ուժեղ, ընդգծված դիմագծերով, ուժի ու բարության հաշվին՝ խաղաղ: Իրենցից միայն մեկի մորը կարողացա գտնել՝ մեր սպիտակ հիվանդանոցի ճերմակ խալաթով, բարձրահասակ, նիհար բուժքույրերից մեկին: Երբ մտա տուն, կորացած ծեր կին էր, կասկածեցի, որ ինքն է, բայց ինքն էր: Մոտենում եմ, բարևում, բռնում եմ ձեռքը․ չի ճանաչում, նայում է դեմքիս՝ ժպտում է: Երևի յոթանասունականների սկզբներին՝ շատ փոքր տարիքում, ամռանը հիվանդացել եմ, տատս շփոթված տարել է հիվանդանոց, ու փորձել են կոկորդս յոդով մշակել: Ասում են՝ մոտ մի ժամ լացելով ասել եմ նույն նախադասությունը. «Ես լավ բաներ եմ ուզում…»: Ու դրանից հետո, երևի մի քսան տարի, երբ գնացել եմ գյուղ, մեր գյուղի բուժանձնակազմը ինձ տեսնելիս ասում էր՝ էլի լավ բաներ ես ուզո՞մ, ու հարազատ մարդու պես գրկում էին բոլորը: Նախկին բուժքույր Ռիման՝ բարձրահասակ, նիհար, ճերմակ խալաթով արագախոս կինը, կորացած նայում է դեմքիս, ժպտում է, չի կարողանում ճանաչել ու մեկ էլ ասում է՝ լավ բանե՞ր ու սկում է լացել ու համբուրել, լացել ու համբուրել… Մի քիչ հանգստանում ու ասում է. «Վերջը գտա՞ր լավ բաներ»: Ասում եմ․ «Դե ինչ-որ բան գտա»…

Մեր գյուղի լռությունը Վիեննայի ու Սանկտ Պետերբուրգի հանդիպումների հետ կապ չունի: Զուգահեռ իրողություններ են: Դուք ձեզ համար, մենք՝ մեզ: Բայց անարդար է այդ լռությունը: Երբեք չօգտագործած բառով ասեմ՝ անբարոյական էր այդ լռությունը: Կռվել, չհանձնվել, ունենալ տասներկու զոհ ու կամաց-կամաց դատարկվել, որովհետև ապրելու գրավչություն չկա, աշխատելու տեղ չկա, նաև ցանկություն չկա ոչ մի բանի…

Երկու նեղ փողոցների խաչվելու տեղում գյուղի ընդհանուր ծորակներից մեկն էր. ջուրը ժամով էին տալիս: Ինչ կռիվներ էին լինում, ինչ բանահյուսություն, ինչ էպիկական տեսարաններ ջրի հերթի համար, կամ եթե մեկը մյուսի դույլն էն կողմ էր հրել… Ծորակը առանց իր հերոսների էր մնացել, որոնց թվում էին պապս, ռուսերենի ուսուցիչ ընկեր Վարդանյանը, հայերենի ուսուցչուհի, պարսկահայ ընկեր Երանը, որն այնքան տարեկան էր, որ և՛ պապիս էր դաս տվել, և՛ հորս: Իրենք վիճում էին ջրի հերթի համար, իսկ մենք թուլանում էինք ծիծաղից…

Թոնիրները լքվել են: Հիմա տանն են թխում՝ մոդեռն թոնիրներում: Ինչ պուճուր ու թաքուն աշխարհ էին թոնիրները, ինչ զրույցներ էին տանում իրենց մեջ, որ դուրս հանել չէր կարելի․ գյուղի եկեղեցիներն էին թոնիրները…

Այս գյուղն ունեցել է թթենու մեծ այգիներ, օղու գործարան, հիվանդանոց, ջրաղաց, անհավանական գրադարան, ակումբ, վարսավիրանոց, մեծ խանութ, որտեղ չեխական «ցեբոն» սև ռեզինե սապոգներն ու շաքարավազը չքնաղ վաճառվում էին միասին:

Այգիները կտոր-կտոր բաժանված են ընտանիքներին, գործարանը չի աշխատում, հիվանդանոցը չկա…

Նոր եկեղեցի կա գյուղում: Լաչինի միջանցքով բոլոր սխալները հասնում են Ղարաբաղ: 2016 թվականին, պատերազմի առաջ կանգնած երկրում նոր եկեղեցու գործառույթը դժվար է ընկալում ուղեղս:

Բայց Ղարաբաղը մեծ, սիրուն, ուժեղ, հարուստ երկիր է: Սխալների, նույն անհանդուրժող ուժի, ինքնավստահ նեղմտության հաղթահարումը եթե ստացվի, մեծ երկիր է Ղարաբաղը․ այն նվիրել չի կարելի, կարելի է միայն ժառանգություն թողնել:

Թող ներեն ինձ նախնիներս հումորի համար, որով պատմեցի իրենց պատմությունները. դա պաշտպանական հումոր էր, այլ կերպ չստացվեց…

* Սյունակում արտահայտված տեսակետները կարող են չհամընկնել ՍիվիլՆեթի տեսակետներին: