17 հուլիս, 2017 11:08

Սևան Նշանյանի փախուստի շուրջ․ զրույց Սևան Տէյիրմենճեանի հետ

Ուրբաթ օրը հաղորդվեց, որ թուրքական բանտից փախել է հայ լեզվաբան, մտավորական Սևան Նշանյանը։ Նշանյանի փախուստի, բանտարակության պատճառի ու հետաքրքիր կերպարի շուրջ ՍիվիլՆեթը զրուցել է պոլսահայ մտավորական Սեւան Տէյիրմենճեանի հետ։

- Սևան Նշանյանի փախուստը զարմացրե՞ց Ձեզ։

Պէտք է խոստովանիմ, որ այս ամբողջ թոհուբոհին մէջ Սեւան Նշանեանին անունը կարելի չէր այլ կերպ լսել, այսինքն՝ նման ցնցիչ արարքի մը արդիւնքին միայն կարելի պիտի ըլլար դարձեալ օրակարգի բերել Նշանեանին անունը։ Ան թէեւ երեքուկէս տարիէ ի վեր բանտի մէջ էր, ու դեռ հոն պիտի մնար առնուազն երեք տարի եւս, սակայն պլոկին վրայ կը հրատարակէր իր սրամտութեամբ լեցուն քաղաքական կամ միշտ նորութիւններով լեցուն գիտական հանրամատչելի յօդուածները, զորս կ՚արտատպէին ու կը տարածէին ալ լրատուական կայքերը։ Լուրեր կը ստանայինք իրմէ։ Կ՚ենթադրէինք, որ գիրք մը եւս կը պատրաստէ հոն, ինչպէս ըրած էր նախորդ բանտարկութիւններուն ժամանակ։ Այսինքն ձեւով մը ներկայ էր ան մեր առօրեային մէջ, բացակայ մը չէր այն իմաստով որ երբեմն կ՚ըլլան բանտարկեալները։ Այսօր ո՞վ բանտին մէջ չէ որ Թուրքիոյ մէջ... Հետեւաբար Նշանեանին փախուստը, այո՛, զարմանալի էր գոնէ ինծի համար, սակայն Նշանեան իր տարերքին մէջն է... Իրեն կը վայելէ այս փախուստը…

- Իսկապե՞ս նրան հաջողվել է դուրս գալ երկրից։

Ինքը թէեւ այդ մասին ոչինչ յայտարարած է տակաւին, սակայն մամլոյ հաղորդումներուն հետեւելով կարելի է ըսել թէ ելած է երկրէն։

- Ինչպե՞ս կմեկնաբանես նրա թվիթերյան հանրագիրը՝ տարոսը մնացած 80 միլիոնին։

Իր այդ հանրագիրը կարդալէ ետք անմիջապէս յիշեցի Պարոնեանին հետեւեալ խօսքը, զոր յաճախ կը մէջբերեմ ես ալ այս շրջանին. «Թուրքիոյ մէջ բա՞նտ։ Բանտի մէջ բանտ»։ Պարոնեան կարծեմ կը բնորոշէր համիտեան տարիները. այն Համիտին, որու լորձնաշուրթն փառաբանութեամբ զբաղած են Թուրքիոյ այժմու իշխանութիւններն ու անոնց մանկլաւիկները։ Տեսէք, այսօր Թուրքիոյ մէջ բանտարկուած է 159 լրագրող ու մամլոյ սպասաւոր, բանտերը լեցուած են համալսարանական դասախօսներով, այլախոհ մտաւորականներով եւ ոչ ոք ապահովութեան տակ է, թէ վաղը կամ միւս օր ոստիկանները պիտի չթակեն նաեւ իրենց դռները չես գիտեր ըսուած որ մէկ խօսքին կամ գրուած որ մէկ տողին համար։ Թէեւ Նշանեան 80 միլիոնի մասին կը խօսի, սակայն պէտք է յիշեցնել, թէ 80 միլիոնին շուրջ կէսը բաւական գոհ է այս վիճակէն...
Բան մը եւս։ Այսօր լուրջ արտագաղթ մը կայ երկրէն(ըստ որոշ տուեալներու ամիսը 10 հազար հոգի)։ Կը մեկնին մանաւանդ «սպիտակ օձիքաւոր» կոչուող մարդիկ, այսինքն՝ ճարտարագէտներ, ճարտարապետներ, գրասենեկային աշխատողներ, համալսարանական գիտական աշխատողներ, մտաւորականներ։ Տնտեսական պատճառներու կողքին, անոնց այս մեկնումին համար ազդակ մըն է նաեւ անցեալ տարուան յուլիսի 20-ին հռչակուած արտակարգ դրութեան հետեւանքով խղճի ու խօսքի ազատութեան դէմ կատարուած ոտնձգութիւնները, ժողովրդավարութեան կրած վնասները, երկրի հետզհետէ անորոշ դարձող ապագան…

- Նա բանտում էր հայտնվել ապօրինի շինարարության մեղադրանքով, դա պատրվա՞կ էր։

Պատրուա՞կ... Աւելի՛ քան պատրուակ մը արդարեւ... Խորհեցէք երկիր մը, ուր հանրապետութեան նախագահին նորաշէն պալատն իսկ ապօրինի շինարարութիւն մըն է։ Այս երկրին մէջ շահու համար պատմութիւն կը քանդեն, քիչ մը աւելի դրամ շահելու համար իրենց իբր թէ պաշտած օսմանեան ճարտարապետութեան գոհարները կը փճացնեն, գեղեցիկ Վոսփորը կը նեղցնեն ու ինքաշարժներու համար կայանատեղի կը կառուցեն, արմատախիլ եղած ծառերուն մասին պիտի չխօսիմ... Ամէն ինչ կ՚ընեն այս չքնաղ երկիրը եղծելու համար ու կը յաջողին ալ, դժբախտաբար։ Սեւան Նշանեա՞ն ապօրինի շինարարութիւն ըրած է։ Գացէք եւ տեսէք Շիրինճէ աւանը(կամ քանի մը վայրկեան յատկացուցէք ու համացանցէն դիտեցէք նկարները), զոր ինք վերստին ստեղծած է։ Անշո՛ւշտ պատրուակ մըն է…

- Հայաստանյան լսարանին կներկայացնե՞ս Սևան Նշանյանի կերպարը։

Ուրեմն, բազմակողմանի մտաւորական մըն է Նշանեան։ Լաւ կրթութիւն ստացած է։ Աւարտած է Ռոպերթ քոլեճը, որ Թուրքիոյ կրթական ընտիր հաստատութիւններէն մէկն է։ Եէյլ ու Քոլումպիա համալսարաններուն մէջ քաղաքագիտութիւն ու փիլիսոփայութիւն ուսած է։ Թրքերէնի թարգմանած է Մարքսի Grundrisse-ն, աշխատակցած է «Պիրիքիմ» հանդէսին եւ «Նիւ Եորք թայմզ»ին։ Շրջան մը հետաքրքրուած է համակարգիչներով։ 1984-85 թթ. Թուրքիա ներմուծած է Commodore 64 անհատական համակարգիչները, հիմնած է նաեւ համանուն հանդէսը, որ եղած է Թուրքիոյ առաջին համակարգչային պարբերականը։ Ուղեցոյց գիրքեր պատրաստած է անգլիական ու հեռաւոր-ասիական հրատարակչատուներու համար։
Նշանեանի կենսագրութեան մէջ կարեւոր շրջադարձ մըն է 1995-ը, երբ ան կը հաստատուի Շիրինճէ գիւղը, որ յունական նախկին բնակավայր մը եղած է, Իզմիրի մօտ։ Գիւղական տուները աւանդական ձեւերով կը վերանորոգէ ու կը հիմնէ «Նշանեան» տուները։ Շիրինճէի մէջ Ալի Նեսինի հետ կը հիմնեն նաեւ թուաբանութեան աշխատանոց մը։ Այս շրջանին է որ ամբաստանուած է ապօրինի շինարարութեան մեղադրանքով, դատուած է, ձերբակալուած, բանտարկուած։

Այդ տարիներուն, բանտին մէջ կամ ազատ մնացած շրջաններուն գրած է թրքերէնի ստուգաբանական բառարան մը, բառերու ծագումին նուիրուած գիրքեր։ Թուրքիոյ Հանրապետութեան հիմնադրութեան ժամանակաշրջանն ու քեմալականութեան դրոյթները կը հարցաքննէ «Սխալ հանրապետութիւն» գիրքով։ Կարեւոր է «Երկիր, որ մոռցած է իր անունը» բառարանը, ուր կը ներկայացնէ Թուրքիոյ հին ու նոր տեղանունները։ Գրած է բազմաթիւ ուղեցոյց գրքոյկներ, որոնցմէ մէկն ալ կը ներկայացնէ Թուրքիոյ արեւելքը, Հայաստանի պատմական տարածքը։ 2004-ին Մարդկային իրաւանց միութեան կողմէ պարգեւատրուած է «Այշէնուր Զարաքօլու» ազատ միտքի մրցանակով։ «Ակօս»ի մէջ հրատարակած է իր ինքնակենսագրութիւնը, որ տպագրած է առանձին հատոր մըն ալ։

Զարտուղի մտաւորական մըն է Սեւան Նշանեան՝ իր գաղափարներով, կրօնական կամ ազգային-պետական կարծրատիպերուն հանդէպ ունեցած իր մօտեցումներով, որոնք թէեւ համակիրներ կը ստեղծէ իր շուրջ, սակայն միաժամանակ լուրջ անհանգստութիւն կը յառաջացնէ իշխանութեան ղեկին կանգնած մարդերուն մօտ։


Հարցազրույցը՝ Գոռ Երանյանի