4 մարտ, 2013 15:03

Իրավիճակի տարբերությունը 2008-ի համեմատ հսկայական է․ Ավետիք Չալաբյան

Պետք է դուրս գալ քաղաքական ճգնաժամերի մոդելից, ասում է Ավետիք Չալաբյանը: (Լուսանկարը՝ Տարոն Թիթիզյանի):

ՍիվիլՆեթը զրուցել է «ՄակՔինզի» ընկերության ԱՊՀ երկրներում արդյունաբերության գծով տնօրեն Ավետիք Չալաբյանի հետ: Նա գնահատում է Հայաստանում ստեղծված քաղաքական իրավիճակը, խոսում զարգացման հնարավոր սցենարների և լուծումների մասին:

-Պարոն Չալաբյան, 2008թ. շարժումը կարծես ավելի անձակենտրոն էր և ավելի կենտրոնացած էր Ազատության հրապարակում: Հիմա այն ավելի տարածված է հանրապետությունում, որը երևի Րաֆֆի Հովհաննիսյանի քարոզարշավի տրամաբանական շարունակությունն է: Այնուամենայնիվ, Ազատության հրապարակում հանրահավաքները չնայած բազմամարդ են, բայց ոչ այնքան, որքան 2008թ.: Իրավիճակների ի՞նչ տարբերություն կա:

-Հետևելով Հայաստանի քաղաքական անցուդարձին վերջին տարիների ընթացքում՝  ինչ եմ ես տեսնում: Նախ` մենք երևի ունեցել ենք բավական հետաքրքիր ու պարադոքսալ ընտրություններ: Պարադոքսալ, երբ առաջին անգամ ընտրության կողմերից մեկը սփյուռքահայ մարդ է, որը տեղափոխվել է Հայաստան վերջին քսան տարիների ընթացքում, վերջին տասը տարիների ընթացքում եղել է ՀՀ քաղաքացի, ստացել է ընտրվելու իրավունք, օգտվել է այդ իրավունքից և ըստ էության՝ հասել մեծ հաջողությունների: Անկախ նրանից, թե ճշգրիտ քանի ձայն է նա ստացել, այն հարյուր-հազարավոր ձայները, որ ստացել է, շատ կարևոր արդյունք է: Ես դա ասում եմ՝ լինելով նաև որպես «Վերադարձ Հայաստան» հիմնադրամի խորհրդի անդամ: Մեր նպատակներից մեկն ընդհանրապես հենց դա է. որ հայ մարդիկ վերադառնան և մասնակցեն Հայաստանի անցուդարձին: Պարտադիր չէ միայն քաղաքական անցուդարձին, նաև՝ հասարակական, մշակութային, տնտեսական անցուդարձին: Այդ իմաստով Րաֆֆի Հովհաննիսյանը շատ լավ օրինակ է տվել. մարդ, որը եկել է իր նախնիների հայրենիք (ընդհանրական իմաստով, որովհետև նրա նախնիները Արևմտյան Հայաստանից են), դարձել է այդ քաղաքական անցուդարձի մաս և ինչ-որ իմաստով բավական լուրջ նոր շունչ է մտցրել: Դա մեկ, և դա ես դրական եմ գնահատում:

Երկրորդ` եթե նայենք նախագահական ընտրությունների վերջին մի քանի ցիկլերին, ապա նախագահական այս ընտրությունները, համենայն դեպս՝ մինչև հիմա, և հուսով եմ` հանգուցալուծումը ևս այդպիսին կլինի, աչքի են ընկնում բռնության, ատելության, փոխադարձ լարվածության համեմատաբար ցածր մակարդակով: Ինչ-որ իմաստով մենք տեսնում ենք, որ և՛ իշխանությունը, և՛ այն ընդդիմությունը, որ մասնակցեց ընտրություններին, հանդես են գալիս ավելի հանդուրժողական դիրքերից: Դա ևս դրական եմ գնահատում: Իսկապես, մեր երկրին, որը գտնվում է շատ դժվար աշխարհաքաղաքական վիճակում, ներքին լարվածությունները, որը մենք տեսանք, օրինակ՝ 2008թ., 1999թ. և դրան հաջորդող շրջանում, ոչ մի օգուտ չեն տալիս: Եթե այսպես ասած` այս ընտրական դիմակայության կողմերը ձև գտնեն քաղաքակիրթ հանգուցալուծման, դա հաստատ շատ մեծ քայլ առաջ կլինի մեր երկրի համար: Իհարկե, եթե չգտնեն, կլինի քայլ հետ: Հուսով եմ՝ այդ ճանապարհը կարող են գտնել:

Եվս մեկ դրական զարգացում, որ ես տեսնում եմ այս իրավիճակում, այն է, որ իշխանությունը, չնայած ի սկզբանե հակված էր հաղթանակի, և ենթադրում եմ, որ ընդդիմության որոշակի ուժերի ինքնաչեզոքացումից հետո այդ հաղթանակը երաշխավորված էր, հետընտրական այս իրավիճակում հասկանալով, որ թեև զուտ իրավական դաշտում կարող է գրանցել հաղթանակ՝ նաև հասկանում է, որ կա հասարակության որոշակի ընդվզում, հասարակական դիմադրություն, և պետք է այդ հասարակության հետ աշխատել ու լուծումներ գտնել:

Իմիջիայլոց, բավական հետաքրքիր է նաև այն, որ ընդդիմության ոչ ամբողջ սպեկտրն էր ներկայացված այս ընտրություններում: Հասարակությունը ներքին ինքնակազմակերպման, ներքին ինտուիտիվ մեխանիզմով որոշեց, որ ընդդիմադիր թեկնածուներից նախապատվելին Րաֆֆի Հովհաննիսյանն է, և ինչ-որ իմաստով իր ուժը կենտրոնացրեց այդ թեկնածուի հետևում: Դա ևս շատ հետաքրքիր էֆեկտ է: Ընտրություններից առաջ մենք խոսում էինք, որ այս ընտրություններին ապատիան է նախորդում, որ այս ընտրություններն ամենայն հավանականությամբ կլինեն շինծու... Չեղան շինծու ընտրություններ, եղան իսկական ընտրություններ, որովհետև հասարակությունը հասկացավ այսպես ասած՝ ընտրական բևեռները և ընտրություն կատարեց:

Իրականում տարբերությունը, չնայած հինգ տարի է անցել, հսկայական է: Խորքային պրոցեսները գուցե նման են, բայց տարբերությունը հսկայական է: Եթե մենք վերցնենք զուտ սիմվոլիկայի իմաստով, տեսեք, թե այն ինչպես է փոխվել:  Հինգ տարի առաջ կարգախոսն ինչպիսին էր` «Լևոն, նախագա՛հ»՝ անձակենտրոն, խարիզմատիկ առաջնորդի հետևից: Հիմա կարգախոսն ինչպիսին է` «Հայաստան», «Հաղթանակ» և այլն: Այդ իմաստով Րաֆֆի Հովհաննիսյանը շատ դրական դեր է ունեցել: Նա, այսպես ասած՝ դիսկուրսը իր անձից փոխել է դեպի հասարակական օրակարգ: Դա մեկ:

Երկրորդ` հինգ տարի առաջ հասարակական օրակարգը այն ժամանակ ուղղակի խիստ ընդգծված ընդվզում էր եղած իշխանության դեմ և ոչ այնքան այսօրվա գործող նախագահի, որքան այն ժամանակ գործող նախագահի դեմ: Ինչ-որ իմաստով հետընտրական բռնությունները և այլն պայմանավորված էին այն ժամանակ գործող նախագահի իրականացրած քաղաքականությամբ և դրանից բխող դժգոհությամբ և այն մեթոդներով, որոնցով նա աշխատում էր հասարակության հետ: Եթե նա [նախորդ նախագահը] չէր կարողանում կառավարել հասարակությանը, պետք է հասարակությանը ճնշեր: Այդ իմաստով իրավիճակը հիմա շատ տարբեր է: Ես կարծում եմ, որ գործող նախագահը հասկանում է, որ հասարակության հետ պետք է աշխատել: Նա հասկանում է նաև, որ հասարակության դժգոհությունը պետք է ուղղորդել, հասկանում է, որ այդ հասարակության հետ պետք է ունենալ երկխոսություն, հնարավոր չէ այլ կերպ: Այդ իմաստով ամենամեծ տարբերությունը, թե ինչ է տեղի ունեցել հասարակության հետ հինգ տարում. եթե այն ժամանակ մենք ունեինք սեղմված զսպանակ, որը բացվեց և վերջացավ Մարտի 1-ի ողբերգությամբ, հիմա ինչո՞ւ է դա տարածված երկրով մեկ, ինչո՞ւ դա պակաս ագրեսիվ բնույթի մեջ է. որովհետև հասարակությունը ավելի գիտակից է, նա այս հինգ տարվա ընթացքում գտել է սեփական շահերը պաշտպանելու և առաջ մղելու նոր մեխանիզմներ: Եվ նա այս ընտրություններն օգտագործում է սեփական շահերն իրականացնելու համար: Այսինքն` այսօր մենք հետընտրական այս վիճակում ունենք ոչ այնքան երկխոսություն անձերի միջև` Սերժ Սարգսյանի և Րաֆֆի Հովհաննիսյանի, որքան երկխոսության փորձ իշխանության և հասարակության միջև: Ես հատուկ եմ ընդգծում հասարակություն, ոչ թե ժողովուրդ տերմինը, որովհետև հասարակությունը, իմ պատկերացմամբ, ընդհանուր բնակչության մեջ քաղաքականապես և քաղաքացիապես ակտիվ տարրն է: Բոլորը չէ, որ ակտիվ են, նրանք ինչ-որ իմաստով հասարակությունից իրենց դուրս են դնում, նրանք կարող են իրենց ձայները ծախել, նրանք կարող են ընտրություններին չգնալ, կարող են քվեաթերթիկի վրա գրել «չեբուրաշկա» և այլն, և այլն: Նրանք հրաժարվում են ընտրություններից: Բայց այն մասը, որը գիտակցաբար մասնակցել է ընտրության, որը իր ձայնը չի վաճառել, որը իր ձայնը գիտակցաբար տվել է կա՛մ Սերժ Սարգսյանին, կա՛մ Րաֆֆի Հովհաննիսյանին, ակնկալում է փոփոխություն, ակնկալում է, որ իր ձայնը չի կորելու: Այսօր այդ հասարակությունը փորձում է օրակարգ պարտադրել բոլոր կողմերին` ոչ միայն իշխանությանը, այլև ընդդիմությանը, փորձում է զարգացման, բարեփոխման օրակարգ պարտադրել: Դա հսկայական տարբերություն է հինգ տարվա համար:

- Այս ընտրությունների ընթացքում մի հետաքրքիր իրողություն նկատվեց: Այն ընտրատեղամասերում, որտեղ մասնակցությունը բարձր է եղել, հաղթել է Սերժ Սարգսյանը, այն ընտրատեղամասերում, որտեղ դիտորդներ են եղել, առավելապես հաղթել է Րաֆֆի Հովհաննիսյանը: Եթե վերցնենք ընդհանուր 1988 ընտրատեղամասերը և յուրաքանչյուր տեղամասը բազմապատկենք երեք հոգու՝ մոտավորապես 6000 հոգի ենք ստանում: Արդյոք հնարավոր չէ՞ր այդ 6000 հոգուն համախմբել և ստանալ ընտրությունների երաշխավորման առավել արդյունավետ մեխանիզմ և հակադրել իշխանության վարչաբյուրոկրատական մեխանիզմին:

- Ինչ-որ իմաստով հարցը ինձ չպետք է հասցեագրված լիներ, այլ հենց ընդդիմությանը`ինչպես է նա պատրաստվել ընտրություններին: Բայց ես փորձեմ պատասխանել հետևյալ կերպ: Ռուսական արտահայտություն կա` «Կռվից հետո պետք չէ բռունցքները թափահարել»: Կռիվը ինչ-որ իմաստով ընտրությունների օրն է և այն ամենը, ինչ նախորդում է ընտրությունների օրվան: Նախագահական այս ընտրությունների իրականությունն այն էր, որ մի կողմից կար պետական մեքենան, մյուս կողմից` շատ փոքր, բավական սահմանափակ հնարավորություններով ընդդիմադիր կուսակցություն, որը, կարծում եմ՝ նույնիսկ շատ մեծ ցանկության դեպքում հնարավորություն չուներ ռեսուրսային հակակշիռ ապահովելու: Սակայն իմ կարծիքով` մեր երկիրը կարող է ունենալ նորմալ քաղաքական համակարգ միայն այն դեպքում, եթե երկրում իրենց ազդեցությամբ լինեն մի քանի համաչափելի ընտրական մեքենաներ, մի քանի համաչափելի կուսակցություններ: Մեզ, իսկապես, կուսակցապետություն պետք չէ, քանի որ կուսակցապետության արդյունքն այն է, ինչ տեսնում ենք: Մեզ պետք են մի քանի ուժեղ կուսակցություններ, որոնք իրենց ռեսուրսներով` մարդկային, ֆինանսական, կազմակերպչական, հակակշռեն իրար: Եթե այդ հակակշիռները առաջանում են, բնակչությունը ընտրության հնարավորություն է ունենում: Այսօր այդ հակակշիռը չկա: Ես կարծում եմ, որ հիմա դիմել Սահմանադրական դատարան, չդիմել Սահմանադրական դատարան... գնացքը անցել է: Ընդդիմությունը պետք է ընդունի այն արդյունքը, որը կա, թեկուզ չցանկանալով, որովհետև դա այն արդյունքն է, որը իրավական դաշտում ամրագրվել է: Եվ, իմիջիայլոց, նախորդ բոլոր ընտրություններում էլ մենք դա տեսել ենք: Այդ արդյունքը ամրագրվում է և գնում է առաջ: Նաև պետք է հետևություն անել` պետք է կառուցել այդ ամենը, պետք չէ սպասել ընտրության օրվան, հինգ տարի հետո նորից ընտրություն է լինելու, հինգ տարին այդքան մեծ ժամկետ չէ, պետք է այդ ռեսուրսային բազան կառուցել: Բայց այստեղ առաջ է գալիս շատ կարևոր մի հարց, և ես կարծում եմ՝ այդ հարցը դրված է ամբողջ հասարակության առաջ. ընդդիմությունը այդ ռեսուրսները չունի, որովհետև մեր երկրում ռեսուրսներին տիրապետում են այն մարդիկ, որոնք իշխանությանը մոտ են կանգնած: Եթե մենք ուզում ենք, որ երկրում առաջանա նորմալ բազմակուսակցական համակարգ, երբ կուսակցությունները հավասար ռեսուրսներ են ունենում իրար հետ քաղաքական պայքար ծավալելու համար, մենք պետք է հասկանանք` մյուս կուսակցությունները ինչպես պետք է աջակցություն ստանան: Այն այլընտրանքը, որ այսօր տեսել ենք, «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունն է, որն իր ռեսուրսները ստանում է մեկ շատ հարուստ անհատի հնարավորություններից, բայց այդ անհատը իրականում կարողանում է պարտադրել կուսակցությանը: Մենք տեսանք, որ նա հրաժարվեց մասնակցել նախագահական ընտրություններին, և այդ հսկա կուսակցությունը, որը երկրորդ տեղն էր ստացել խորհրդարանական ընտրություններին, փաստորեն ինքնաչեզոքացվեց: Մենք` որպես հասարակություն, երևի շահագրգռված չենք դրանում, շահագրգռված ենք տեսնեու մրցակցություն, տեսնելու պայքար, բայց դրա համար հասարակությունը պետք է ընտրի կուսակցություններին, այն կուսակցությանը, որին ինքը հարում է, և աջակցի ընտրություններին, նաև ռեսուրսներով աջակցի: Գալ հրապարակում գոռալ կամ կռիվ անելը բավարար չէ: Այդ մոդելը անցյալի մոդելն է, այդ մոդելը ցույց տվեց, որ բերում է արյան, բայց չի բերում զարգացման: Եթե մենք ուզում ենք զարգացում, մենք պետք է ունենանք բազմակարծություն, բազմակուսակցականություն և իրական բազմակուսակցականություն, ոչ թե կուսակցություններ, որոնք մի մարդու թատրոն են, գրանցված են արդարադատության  նախարարությունում: Դրա համար պետք է աջակցություն հասարակության կողմից:

- Զարգացման սցենարները ինչպիսի՞ն կարող են լինել հիմա:

- Զարգացման մի քանի սցենարներ կարող են լինել, և ամեն մի սցենարի դեպքում կարող են լինել տարբերակումներ: Զարգացման մի սցենարն այն է, որ իշխանությունը սպասի, թե երբ է հասարակության դժգոհությունը մարելու, և շարունակի այն, ինչ մինչ այդ անում էր` առանց շատ մեծ փոփոխությունների: Իմիջիայլոց, իշխանությունը ցույց է տվել, որ դրանում վարպետ է, կարողանում է դա իրականացնել:

Երկրորդ սցենարը, որը ես քիչ հավանական եմ համարում, 2008թ. իրավիճակի կրկնումն է, երբ ընդվզումը հասնում է ինչ-որ կրիտիկական կետի, վերածվում է բախումների և այլն: Հուսով եմ՝ այդպիսի զարգացում տեղի չի ունենա:

Կարծում եմ՝ կա երրորդ սցենարը, որը շատ հավանական չէ, բայց ամենաբարենպաստն է: Դա երկխոսության սցենարն է, բայց ոչ թե երկու անձերի` Սերժ Սարգսյանի և Րաֆֆի Հովհաննիսյանի, այլ իշխանության և հասարակության միջև, իշխանության և մյուս քաղաքական ուժի միջև: Երկխոսություն` գտնելու երկրի զարգացման այն մոդելը, որը հնարավորություն է տալիս ճգնաժամը հաղթահարել:

Եթե նայում ենք մեր իշխանություններին, նրանք ապրում են ճգնաժամից ճգնաժամ: 97-98 թթ. Տեր-Պետրոսյանի հրաժարական` ճգնաժամ, 99թ. հոկտեմբերի 27` ճգնաժամ, 2003թ. ընտրություններ` ճգնաժամ, 2008թ.` ճգնաժամ: Հիմա մենք պետք է դուրս գանք այդ ճգնաժամերի մոդելից: Պետք է երկրի ներսում գտնենք որոշակի մոդել, որը թույլ է տալիս հասարակության տարամետ ուժերին (իսկ հասարակությունն իսկապես շատ է շերտավորվել, և տարբեր ուժերի շահերը դարձել են զուտ հակադիր) հակադիր շահերի որոշակի համակցություն ստեղծել, որը երկրին հնարավորություն կտա զարգանալ: Դրա մեխանիզմները մի քանիսն են: Մեկը պետության և կուսակցությունների անջատումն է: Մենք վերջին հինգ տարվա ընթացքում ՀՀԿ-ի և պետության շատ ուժեղ սերտաճում ունեցանք: ՀՀԿ-ն հայտնվել է արտոնյալ դերի մեջ: Դա ճիշտ չէ, քանի որ մնացած ուժերը` թե՛ քաղաքական, թե՛ հասարակական, ավտոմատ հայտնվում են անբարենպաստ վիճակում, այն դեպքում, երբ նրանք պակաս հայրենասեր չեն, պակաս ինտելեկտուալ չեն, պակաս ռեսուրսներ չունեն և այլն: ՀՀԿ-ի մոնոպոլիան պետք է վերացնել, պետք է նրան անջատել պետությունից: Պետությունը պետք է լինի պետություն և վերարտադրվի որպես պետություն: Դրա մեխանիզմները կան, իսկ կուսակցությունները պետք է մրցակցեն իրար հետ: Դա, ինձ թվում է՝ այս ճգնաժամից դուրս գալու կարևոր տարրերից մեկն է:

Երկրորդ խնդիրը պետական համակարգի բարեփոխումներն են: Մենք ստացել ենք պետական համակարգ, որը կառավարման խնդիրների զգալի մասը չի կարողանում իրականացնել: Օրինակ` Գյումրիի իրավիճակը, որտեղ դժգոհության մեծ ալիք բարձրացավ: Դա մասամբ գալիս է նրանից, որ վերջին հինգ տարիների ընթացքում և դրան նախորդող տարիներին մենք անընդհատ խոսում ենք, որ աղետի գոտին մեզ համար գերապատվություն է, որ պետք է հաղթահարել և այլն, բայց չենք անում, որովհետև չենք կարողանում անել, որովհետև չունենք պետական մեքենա, որը կարողանա հստակ ձևակերպել Գյումրիի խնդիրները, լուծման մոդելներ առաջարկել, հետո իրականացնել: Արդյունքում զարմանալի չէ, որ մենք ունենք նման իրավիճակ, երբ բնակչությունը դժգոհ է, քանի որ չի տեսնում պետության իրական գործողությունները, որոնք իրավիճակը լավացնում են: Դա երկրորդ շատ կարևոր քայլն է. պետական բարեփոխումները կբերեն նրան, որ պետական համակարգը դառնա էֆեկտիվ:

Երրորդ` մենք պետք է հասկանանք, որ Հայաստանի պես երկրում, որը համեմատաբար աղքատ է, ժողովրդավարությունը մեկ օրում չի կառուցվելու, ոչ էլ երկու օրում: Մենք պետք է մեզ համար խնդիր ձևակերպենք` ամեն ընտրական ցիկլը մեզ մոտեցնում է ժողովրդավարությանը, ամեն ընտրական ցիկլը պետք է նախորդից լավը լինի: Բայց մենք պետք է երաշխավորենք նաև ինչ-որ իմաստով պետության շարունակականությունը: Պետության շարունակականություն նշանակում է, որ փողոցից ուղղակի չի կարելի գալ ու նախագահական պալատը գրավել: Դա այն սցենարն էր, որ փորձում էր իրականացվել 2008թ.:

 - 2008թ. հենց չփորձեցին, ավելի վաղ փորձեցին:

- Ավելի վաղ էլ փորձեցին: Այսինքն` դա այն սցենարն է, որ չպետք է իրականացվի: Դրա համար եմ ասում, որ պետությունը և կուսակցությունները պետք է առանձնացվեն, կուսակցությունները պետք է իրար հետ մրցեն, հաղթեն, պարտվեն և այլն, և այդ ամենը պետք է արտահայտվի խորհրդարանում, կառավարությունում, բայց պետության մեջ լինի մի առանցք, որն ապահովի պետության անվտանգությունը, շարունակականությունը: Ընդհանրապես, ես կառաջարկեի Սահմանադրությունը փոխել, որպեսզի նախագահը ընտրվի ոչ թե բնակչության կողմից, այլ խորհրդարանի…

 - Խորհրդարանական հանրապետության անցնել…

- Ո՛չ, նախագահ լինի, բայց ընտրվի խորհրդարանի կողմից, ինչպես, օրինակ, Թուրքիայում է:

 - Թուրքիայում հիմա մտածում են հակառակ ուղղության մասին:

- Ճիշտ է, բայց Թուրքիան հասել է ժողովրդավարության այդ մակարդակին: Նրանք մտածում են, բայց դեռ չեն արել: Իսկ մենք, որպեսզի դուրս գանք ճգնաժամի այս ցիկլից, երբ ամեն անգամ նախագահի պաշտոնը դառնում է հասարակության բոլոր ուժերի բախման առարկա և վերաճում է ճգնաժամի, գուցե մտածենք այն ուղղությամբ, որ պետք է Սահմանադրությունը փոխել: Նախագահի պաշտոնավարման ժամկետն էլ գուցե երկարացնենք: Օրինակ՝ ձայների սահմանադրական մեծամասնությամբ. նման մոդել կա Մոլդովայում՝ 60%-ը ձայների: Ինչ-որ իմաստով պետք է առանձնացնել նախագահի ինստիտուտը քաղաքական զարգացումներից: Նախագահը պետք է դառնա բոլորի երաշխավորը: Ես ավելին կասեի. իրականում, եթե մենք դրա հնարավորությունն ունենայինք՝ դինաստիաների և այլնի, գուցե թագավորություն ունենայինք: Այդ թագավորությունը միջնադարյան թագավորություն չէ...

 - Սահմանադրական միապետություն...

- Այո, սահմանադրական միապետություն: Իսպանիան է սահմանադրական միապետություն, Մեծ Բրիտանիան...

 - Նրանց մոտ պատմական զարգացումների արդյունքում է այդպես ստացվել: Բայց նույն Մեծ Բրիտանիան պառլամենտալիզմի հազարամյա պատմություն ունի:

- Համաձայն եմ: Մենք այդ սցենարը չենք կարող հիմա իրականացնել:

 -Ի՞նչ պետք է անի իշխանությունը, որ չի արել, և ի՞նչ պետք է անի ընդդիմությունը, որ չի արել կամ չի անում:  

- Սկսեմ նրանից, թե ինչ է արել իշխանությունը վերջին հինգ տարիների ընթացքում: 2008թ. մեկ տարում երեք խոշոր ճգնաժամերի կուլմինացիա եղավ: Ներքաղաքական ճգնաժամ, որ ավարտվեց մարտի 1-ով:

Արտաքին քաղաքական ճգնաժամ. 2008թ. ռուս-վրացական պատերազմի տարին էր: Այդ տարվանից սկսած`մեր ամբողջ շրջակա տարածաշրջանը ուղղակի հրերի, բոցերի մեջ է` Սիրիա, Եգիպտոս, Իրաք, Լիբիա և այլն: Դրան գումարած՝ Ադրբեջանի սուր ճոճելը մեր նկատմամբ, Սաֆարովի դեպքը և այլն: Այսինքն` արտաքին ճնշումները խայտառակ մեծ են:

Եվ համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը, որը Հայաստանին խփեց շատ ուժեղ, որովհետև նախկին վարչակարգը կառուցել էր տնտեսական փուչիկ, որը պայթեց առաջին հարվածից: Այս իշխանությունը ժառանգություն ստացավ միանգամից երեք ճգնաժամ:

 - Այս իշխանությունն էլ թերևս այնքան ադեկվատ չարձագանքեց համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամին, անվտանգ կղզի էր իրեն համարում փոթորկոտ ծովում:

- Համաձայն եմ: Սակայն երբ հինգ տարվա հեռանկարով նայում ենք, ամեն մի ճգնաժամ չնայած ամբողջությամբ չի լուծվել, բայց չի խորացել: Ես համարում եմ, որ դա նաև գործող նախագահի արժանիքն է, որ նա` որպես հաշվենկատ, խոհեմ, իմաստուն գործիչ, փորձել է ամեն մի ճգնաժամ դանդաղ լուծումների ճանապարհով մեղմել: Չեմ կարծում, որ լիարժեք կարողացել է լուծել խնդիրներից որևէ մեկը: Իհարկե, արտաքին քաղաքական ճգնաժամը միայն իր լուծելու խնդիրը չէ, բայց օրինակ այն, որ մենք հինգ տարվա ընթացքում Ադրբեջանին մեծ կորուստներ չենք ունեցել ո՛չ ռազմի դաշտում, ո՛չ արտաքին քաղաքական դաշտում, խոշոր ձեռքբերում է:

 - Բայց բանակցային գործընթացում կարծես հետ ենք գնացել: Հիմա գրեթե բանակցություն չի վարվում: Վստահության մակարդակը էականորեն իջել է:

- Բայց դա միայն մեր խնդիրը չէ, նաև մյուս կողմի խնդիրն է:

 - Գուցե հայ-թուրքական հարաբերությունների նորմալացման ձախողված գործընթացի հետևա՞նքն է:

- Արտաքին քաղաքական դաշտում ես, համենայն դեպս, մեծ կորուստներ չեմ տեսնում: Իրականում իրավիճակը մեզ համար հիմա ավելի բարենպաստ է, քան հինգ տարի առաջ: Այսինքն` այդ մասով կարելի է արձանագրել, որ գործող նախագահը բոլոր դեպքերում որոշակի առաջընթաց է ապահովել: Երկրորդ` տնտեսական ոլորտում առաջընթացը ավելի սահմանափակ է, ինչը մասամբ պայմանավորված է արտաքին տնտեսական գործոններով, մասամբ՝ նաև ներսում տնտեսական բարեփոխումների իրականացման շատ ցածր տեմպերով: Այստեղ մեր պետական մեքենայում կարծես աշխատում են իրար հակակշռող բևեռներ. մի մասը փորձում է բարեփոխումներ իրականացնել, մյուս մասը փորձում է այդ բարեփոխումներին խանգարել և պահպանել ստատուս քվոն: Այդ պայմաններում, բնականաբար, մենք տարեցտարի կորցրել ենք հնարավորություններ: Իհարկե, 2009թ. երևի թե ոչ մի բան հնարավոր չէր անել, քանի որ շատ ուժեղ էր հարվածը, բայց դրան հաջորդող տարիներին մենք զարգացել ենք ավելի դանդաղ տեմպերով, քան կարող էինք զարգանալ. մենք ավելի քիչ աշխատատեղ ենք ստեղծել, ավելի շատ աշխատատեղ ենք կորցրել և այլն: Դրա էֆեկտը մենք տեսնում ենք:

Ինչ վերաբերում է ներքաղաքական ճգնաժամին, պետք է ասեմ, որ այն չհանգուցալուծվեց, այսինքն` նախագահն իր ջանքերը կենտրոնացրեց հիմնական հակառակորդին` ՀԱԿ-ին չեզոքացնելու վրա, բայց ճգնաժամն ավելի խորացավ հասարակության մեջ, և լուծումը չիրականացավ: Դրա ամենավառ արտահայտությունը խորհրդարանական ընտրություններն էին, որոնք արջի ծառայություն մատուցեցին նախագահին: Արջի ծառայություն մատուցեցին մի քանի ձևով. առաջին` նախագահը, լինելով երկրի ղեկավար, քաղաքական ուժերից մեկի ընտրապայքարը վերցրեց իր վրա, որը, իմ կարծիքով, բացարձակ կոնտրպրոդուկտիվ էր: Դրանով նա այդ ուժի հետ կապված ամբողջ նեգատիվը վերցրեց իր վրա:

Երկրորդ` ձևավորվեց ոչ այն խորհրդարանը, որ արտացոլում է հասարակության մեջ ուժերի իրական հարաբերակցությունը, որովհետև ըստ էության, պետությունը իր ամբողջ վարչական ռեուրսը կենտրոնացրեց եղած քաղաքական ուժերից մեկին առաջ խաղացնելու համար: Իսկ քաղաքական այդ ուժը, իմ կարծիքով, խորհրդարանում ունենալով մեծամասնություն, բնավ մեծամասնություն չէ հասարակության մեջ: Պարզապես այդպես ստացվեց, ամբողջ ընտրական հաակարգը աշխատեց այդպես:

Երրորդը, որ էլ ավելի բացասական է՝ այդ ամենով հանդերձ` ՀՀԿ-ն, խորհրդարանում ստանալով իրականում շատ փոքր մեծամասնություն, վերջին կես տարվա ընթացքում իրեն այնպես էր պահում, կարծես սահմանադրական մեծամասնություն և հասարակության համատարած սերն ու գորովանքն ունի: ՀՀԿ-ն ամեն ինչով փորձում էր իր ընդդիմադիրներին մեկուսացնել, ճնշել, չգնալ երկխոսության և այլն: Դրանով, կարծում եմ՝ շատ մեծ արջի ծառայություն մատուցեց նախագահին: ՀՀԿ-ն, խորհրդարանում ունենալով շատ չնչին մեծամասնություն, լինելով արհեստականորեն ձևավորված, պետք է լիներ շատ ավելի կոմպրոմիսային, շատ ավելի ունկնդիր ընդդիմախոսների օրակարգին, փորձեր կոմպրոմիսային լուծումներ գտնել և՛ ընտրական օրենսգրքի բարեփոխման, և՛ Մարտի 1-ի հետ կապված հետաքննությունների, և՛ բյուջետային քննարկումների և այլ հարցերում: Այսինքն` համարյա բոլոր այն դեպքերում, որտեղ կար խոշոր հասարակական հնչեղության հարց, ՀՀԿ-ն և ՕԵԿ-ը զբաղեցնում էին բացարձակ կոշտ դիրքորոշում: Իսկ մենք գիտենք, որ ամեն մի կոշտ դիրքորոշում բերում է նրան, որ ընդդիմախոսները ևս կոշտանում են: Դրա արդյունքը մենք այսօր տեսնում ենք Ազատության հրապարակում: Ինձ թվում է` դա կարևոր դաս է և՛ իշխանության, և՛ ՀՀԿ-ի համար: Նրանք պետք է մեղմեն մոտեցումները, պետք է գտնեն փոխզիջումներ, պետք է գտնեն այն լուծումները, որոնց շուրջ կարելի է կոնսեսուս ձևավորել, ոչ թե փորձել ասել՝ մենք լուրջ ենք, դուք անլուրջ եք, մենք ճշմարտությունն ենք, դուք անլրջությունն եք: Դա չի աշխատում, պետք է շարժվել առաջ:

Զրուցել է Կարեն Հարությունյանը

Հարցազրույցը կարող եք դիտել այստեղ: