20 հունվար, 2016 18:53

Առաջարկում եմ շարունակել խանգարել…

f8673af0ec418e8ef81303ba46ed917c-472x265Գիտե՞ք, Տարոն Մարգարյանը չէր բացելու Բրոքհաուզի ու Էֆրոնի հանրագիտարանը, որ կարդար էնտեղ, թե «հիշողություն» հասկացությամբ բացատրվում են բավականին բարդ հոգեկան երևույթները, ու «բարդ» բառի վրա մտածմունքների մեջ չէր ընկնելու: Զարմանք չբեմադրենք…

Երբ շենքը որոշում են քանդել, քանդում են: Անգամ եթե ահագին մարդ կա շենքի դիմաց: Մենք չենք կաողանում պահել մեր քաղաքի շենքերը: Նախ, որովհետև մենք քիչ ենք… ու մեզ «հայ» չեն ասում, այլ ասում են «սսով են արաա սրանք»: Իմ կարծիքով, եթե կարողանայինք թույլ չտալ առաջին շենքի քանդվելը, հետո կկարողանայինք պահել: Սա իմ սեփական կարծիքն է, հնարավոր է՝ սխալ: Բայց երբ Լեզվի ինստիտուտի շենքը մեծագույն դժվարությամբ բուլդոզերը հողին էր հավասարեցնում, քիչ մարդ կար բողոքող, հիմնականում՝ գիտաշխատողները: Մենք բաց էինք թողնում ինչ-որ կարևոր պահ ու էլ չէինք կարողանալու կառավարել մեր քաղաքը, մեր իրավունքը, մեր ներկան:

Պարզագույն տրամաբանության շրջանակներում կարելի է հետևություն անել, որ «եթե քաղաքապետը Տարոն Մարգարյանն է, ուրեմն շենք քանդելու մեջ ի՞նչ կա»: Բայց սա պարզագույն տրամաբանության շրջանակներում … Քանդվող շենքն ու քաղաքապետը, նախարարը, նախագահը,- բոլորը, գոնե տեսականորեն, մի օր փոխվելու են, նրանց փոխարեն գալու են նորերը, լինելու են ուրիշ կարգեր, բայց քանդվող շենքերը հետ չեն գալու: Մենք կորցնում ենք անվերադարձ: Ու նույնիսկ եթե այդ հին Երևանի միֆը իրականանա ու մի տեղում հավաքվեն իբր պահպանված քարերը, դա ուրիշ Երևան է լինելու:

Նայելով քոմենթներին սոցցանցերում՝ տեսա, որ ամեն մեկն ունի իր կարևոր կորցրած շենքը, իր հուսահատության մեկնարկը: Մեկը գրում է, թե Հյուսիսային պողոտայից հետո էլ չի պայքարում, մյուսը՝ Աֆրիկյաններից հետո, ես ծանր եմ տարել Լեզվի ինստիտուտի շենքի ավերումը, որը իմ կյանքի մի լավ հատվածն էր իր մեջ տեղավորել: Ամեն հուսահատություն հետևանք է մի լավ շենքի ավերման, բայց ամեն հուսահատություն հաջորդ լավ շենքի քանդվելն է հեշտացնում: Նկատեք. ցերեկը չկարողացան քանդել Արամի 30-ը: Քանդեցին գիշերը: Սպասեցին քաղաքը քնի: Մթության մեջ քանդեցին: Իսկ ցերեկը, իհարկե, ավելի հեշտ է: Մենք ենք խանգարել, որ հեշտ քանդեն: Իհարկե , հուսահատվելը առողջ ու տրամաբանական արձագանք է այն իրողությանը, որի մեջ ապրում ենք: Բայց էդ մեր կյանքի ի՞նչն է առողջ ու տրամաբանական, որ հուսահատվելն անմիջապես ընտրում ենք որպես նորմալ հակադարձում մեզ պատած աննորմալությանը: Մի խոսքով, չհուսահատվենք... շարունակենք բացատրել, որ հիշողությունը մարդու առանձնահատկությունն է:

Մի ամբողջ օր մանրամասներով հիշելուց հետո, թե ինչպես հայրս տարավ մեզ «Զվարթնոցը» տեսնելու՝ հետո մեքենայաբար սկսեցի արտասանել Մարկեսի իմ սիրած տողը, որ ուժեղ կպել էր ուղեղիս թաղանթներին, երբ դեռ շատ պատանի կարդում էի այս հզոր ու անհասկանալի գործը.

«Կանցնեն շատ տարիներ, և գնդապետ Աուրելիանո Բուենդիան՝ գնդակահարության պատի տակ կանգնած, կմտաբերի հեռավոր այն իրիկունը, երբ հայրն իրեն սառույց տեսնելու տարավ»:

Ես, փառք աստծո, գնդակահարության պատի տակ չեմ, բայց ՔԱՂԱՔԸ, որտեղ մարդ եմ դարձել, թերևս այդտեղ է…

1980 թվականն էր, «Զվարթնոցը» նոր էր բացվել

1980 թվականն էր, «Զվարթնոցը» նոր էր բացվել, ես տասը տարեկան էի… Բոլորը խոսում էին, միայն նկարն էինք տեսել:

Այն ժամանակ մենք չէինք ասում Եվրոպա կամ Լոս Անջելես, ասում էինք ՝ արտասահման:

«Զվարթնոցը» իմ տեսած առաջին արտասահմանն էր, Եվրոպան էր… անվերջ, կլոր, անհասկանալի ձևվածքի, մոլորվելու հնարավորություն տվող ու աշխարհին կապող գեղեցիկ շրջագիծ, նորի անբացատրելի օտարությամբ ու հրճվանք պատճառող տարօրինակությամբ: Իրական արտասահմանն առաջին անգամ տեսա 1997-ին: Պրահան էր: Ու Պրահայի այդ ժամանակվա օդանավակայանը «Զվարթնոցի» համեմատ սովորական թվաց:

1980-ի այդ օրը մեր թռիչքը հետաձգվում էր… լուրը լավն էր. օդանավակայանում պտտվելու հնարավորություն կար էլի մի քանի ժամ: Օդանավակայանում կիսակլոր կապույտ ծածկերով ավտոմատ հեռախոսներ կային: Մենք դրանից ոչ մի տեղ չէինք տեսել: Գուցե միայն մերձբալթյան երկրների արտադարության եվրոպական ու ամերիկյան թեմաներով կինոներում: Մենք այլազգիներ էլ չէինք տեսել առանձնապես մեր միատարր քաղաքում, մենք կոկիկ բուտերբրոդներով սրճարաններ էլ տեսած չկայինք: Մեր տեսած օդանավակայանը «Էրեբունին» էր: «Զվարթնոցը» այլ մոլորակ թվաց, իր մեջ մոլորվելու վախ ունեցող, անհասկանալի տարածք՝ հեռու տեղեր տանող :

Ահա այս մի կտոր հուշը ունենալու դեպքում «Զվարթնոցը» քանդելու որոշումը գոնե կդժվարանար…

Երբ  վերադառնալիս մեծ ինքնաթիռի կլոր ու հաստ պատուհանից երևաց «Զվարթնոցի» դիսպետչերական սնկանման շինությունը, տան շքեղ զգացողությունն էր, թե շքեղ «Տուն» ունենալու հրճվանքը, բայց ես կպել էի ապակուն ձեռքերով, քիթմռութով ու որսում էի քարե ցողունի վրա բացվող սնկի լույսերը ու ուզում էի, որ ինքնաթիռի յուրաքանչյուր ուղևոր ինքն էլ տեսներ, ինքն էլ ունենար նույն զգացողությունը:

Վերջերս ինտերնետում հանդիպել էի սովետական մոդեռնիստական ճարտարապետության լավագույն նմուշների ցանկին: Մեր հայկական շենքերից մի քանիսն էլ էին՝«Ռոսիա» կինոթատրոնը, «Համալիրը» ու «Զվարթնոցը»:

Ուրմեն քանդում եք….

Ես ճարտարապետ չեմ, ոչինչ չեմ կարող հակադրել, բացի ինձ համար հարգելի ճարտարապետների կարծիքից , որ դա քանդել չի կարելի:

Ես տնտեսագետ չեմ, սուղ են գիտելիքներս, գուցե դուք ճիշտ եք, որ շենքը պահելու համար մեծ ծախսեր են պահանջվում, և նորի կառուցումն անհամեմատ շահավետ է: Գուցե:

Բայց թույլ տվեք սեփական չիմացությունս խոստովանելուց հետո ասել, որ բացի ստույգ հաշվարկներից ու ռացիոնալ վարքականոնից աշխարհում, բնության մեջ, կյանքում կա մարդու ու քաղաքի համար ոչ անկարևոր զգացական գործոնը, որից դո՛ւք, պարոնա՛յք, նույնքան անգրագետ եք, որքան ես տնտեսագիտությունից ու ճարտարապետությունից: Քաղաքի բաղադրությունը մի շարք բաների թվում անկասկած ՀՈՒՇՆ է: Դուք դա ոչ միայն չեք հասկանում, այլև չեք ուզում հասկանալ: Քաղաքն առանց հուշի գեն չունեցող մարդ է: Կա՞ այդպիսի մարդ:

Երբ մի օր հանկարծ հասկանում ես՝

մանկապարտեզը, որ գնացել ես, չկա, դպրոցը, որ ավարտել ես, չկա,

երկու ծնողներիդ հիմնարկները չկան,

կինոթատրոնդ չկա , սրճարաններդ չկան,

հացի խանութդ, որի ձողերին հենված ու լուսամուտագոգերին նստած սպասել ես հեռվից երևացող բեռնատար մեքնեայի երևալուն, որի մի կողին գրված էր «Հաց», իսկ մյուսին՝ «хлеб», չկա,

փոստը, որից նամակ ու հեռագիր ես ուղարկել, չկա, կենտրոնական հանրախանութը չկա,

հայտնաբերում ես, որ կապող գիծը վաղուց ինչ-որ տեղ կտրվել է, ու դու մեխանիկորեն ես դեռ սիրում քաղաքդ: Քաղաքի կարևոր ատրիբուտը հուշն է: Դուք հաստատ դա չեք հասկանում: Գիտե՞ք ինչու: Ձեզ չեն տարել օդանավակայանը տեսնելու, դուք հետո մեծացել ու մի տեղ գնալիս տեսել եք… Ձեզ չեն ասել՝«հրաշք ա, չէ՞ մեր «Զվարթնոցը»: Դուք հիմա լավ հաշվետարներ եք, բայց պատմության մեջ մնալու եք որպես քաղաք թլպատողներ, ուրիշ ոչինչ: Հուշը քաղաքի ողնաշարն է: Դուք բացարձակ անգրագետ եք այս ոլորտում: Եթե մակետն եք որոշում թողնել այն տեղում, ուր հիմա օադանավակայնն է, թողնելու եք… մի պստիկ քարե ցողունի վրա բացվող քարե սունկ ու մի կլոր քարե շինության մանրակերտ:

Ու չի բացառվում որ մի օր նշվի մանրակերտի 2998-ամյակը: Իսկ մի օր էլ մանրակերտերը կշատանան, ու դրանք պահելը գումարների հետ կապված կլինի: Հետո Երևանի տարածքում կշարենք մանրակերտների մանրակերտները ու էդպես ավելի մանր… ավելի մանր…

Արամի 30-ում քարերը ուսումնասիրելիս տեսա, որ հանրախանութի   դռները բաց են, շարժում կա, գիշերը հաճախ այդ շենքի երկրորդ հարկի պատուհաններում լույս է երևում: Միշտ դռները փակ հանրախանութի շենքը նմանվել է ամերիկյան սարսափ ֆիլմերի լքված շինության, որտեղ ուրվականներ են ապրում ու ուշ ժամերի լույսեր են վառվում… սրա հուշն էլ կարևոր էր… տեղական մոխրաշագանակագույն վերարկուների առատ շարքերով հագուստի բաժինը, փայտե ճռճռան հատակով ու սկիպիդարի հոտով, փայտի թեփը գետնին թափած, քայլելիս ցեխից ու կեղտից պահի փայլեցրած փայտե հատակը: Օգոստոսի վերջին գրենական պիտույքների հերթը՝անմարդկային երկար ու անարդար: Ձայնասկավառակների բաժինը, ու ես մինչև հիմա տանն ունեմ հանրախանութից առած հին սկավառակներից՝ կլոր, սև, շատ լսված ու խազված : «Մասիս» արտադրության անշուք կոշիկների մեջ երբեմն փայլատակող հարավսլավական ամառային կոշիկները՝ դեղին գույնի ու մի կողմի վրա կապույտ-կարմիր սրտերով: Դուք գիտե՞ք խորհրդային հանրախանութում այդ գույնի կոշիկ տեսնելը ինչ է ու ինչպես է ամրապնդվում ուղեղիդ կարևոր խոռոչներում: Չեք իմանա… Ձեր մի մասի կոշիկները «տակից» միշտ ապահովում էին, դուք էդ շրջապատում եք մեծացել, իսկ մյուսներդ… անցած լինեք… Իսկ մենք հուշեր ունենք էդ տարածքներում: Ծախսատար չէ՞ հանրախանութի շենքը այսքան տարի դատարկ պահելը:

Արամի 8 հասցեում հին, քարե շենքի դիմապատն է միայն կանգուն՝ վրան կարևոր հուշատախտակ. «Այս տանն ապրել ու մահացել է Հայաստանի Հանրապետության հիմնադիր Արամ Մանուկյանը» : Իսկ տակը՝ աղբ, լիքը աղբ, իսկ հետնապատից մնացել է կանգուն միայն պատի երկնագույն վառարանը: Այդ պատի վառարանից իմ տատի տանն էլ կար, իսկ ձե՞ր…

Դեղին բուլդոզերն ու նարնջագույն բեռնամեքենան մի ամբողջ քաղաք չեն տեղավորի, մի՛ հուսահատվեք: Բայց մի ամբողջ քաղաք միայն հիշողության մեջ էլ չի լինի տեղավորել, քաղաքը իրականություն է: Հիշենք ամեն մեկս մեր հուսահատության մեկնարկ դարձած շենքը ու շարունակենք (կներեք «պայքարել» բառից ինչ-որ բան էն չի լինում գլխիս մեջ) խանգարել…

Մի՛ մոռացեք, Արամի 30-ը քանդել են խորը գիշերով: Ուրեմն ցերեկն արդեն դժվարանում են: Այդ դժվարությունը մենք ենք ստեղծել:

(Լուսանկարը՝ a1plus.am-ի)

* Սյունակում արտահայտված տեսակետները կարող են չհամընկնել ՍիվիլՆեթի տեսակետներին: