20 հունվար, 2018 12:30

Հրանդ Տինքը, Հալէպահայերը եւ Միւս Հայերը

Ո՞վ է Հրանդ Տինք:

Անձամբ ես այս հարցումին պատասխանը ճիշդ չեմ գիտեր, հետեւաբար պիտի հարցնեմ հալէպահայ մտաւորականներուն,  ուսանողներուն, բոլոր-բոլորին:

Անոնք պիտի պատասխանեն.

-Մեր ժամանակներու ազգային հերոսներէն...

-Չե՞ս գիտեր, մեր մեծ հերոսը, որուն 10 տարի առաջ աղտոտ թուրքերը սպաննեցին:

Պիտի չզարմանամ, չէ՞ որ ես ալ ամբողջապէս ծանօթ չեմ մեր հերոսին, իսկ կիսատ գիտնալը աւելի գէշ է չգիտնալէն: Ուրե՞մն:

Ուրեմն Հալէպ մնալով հանդերձ ճամբայ պիտի ելլեմ եւ պիտի պտտիմ գաղութէ գաղութ, ապա պիտի հասնիմ Հայաստան, պիտի թակեմ բոլոր տուներու դռները եւ հարց տամ.

-Ո՞վ է Հրանդ Տինք:

Սպաննուած պահուն կօշիկը, թէ՞ գուլպան ծակ եղող այս մարդուն մասին ստանալիք պատասխաններս Հալէպահայերու գիտցածէն շաս աւելին պիտի չըլլան. քիչեր պիտի ըսեն, որ ան «Ակօս» թերթին խմբագիր էր, ոմանք պիտի նշեն որ իր հիմնադրած թերթը հայերէն եւ թրքերէն էր (է)՝: Դարձեալ պիտի չզարմանամ, չէ՞ որ մենք բոլորս թէեւ ամենագէտ ենք. բայց մեր գիտցածը չգիտցածին չբաւեր ի՛նչ ընենք, ի՛նչ ընենք որ նոյնիսկ Իսրայէլ Օրիի անունը չենք լսած, ի՛նչ ընենք որ վաղը Սուրբ Յակոբն ու Յակոբ Մեղապարտը իրար հետ պիտի շփոթենք...

Կարեւորը այն չէ, որ  Հրանդ Տինքը Թուրքիոյ բոլոր փոքրամասնութիւններուն համար արդարութիւն եւ հաւասարաութիւն կը փնտռէր, կը պայքարէր յանուն իր ապրած երկրին տէմոքրաթ եւ ազատ դառնալուն, կարեւորը այն է որ բոլորս գիտենք.- Հրանդ Տինքը սպաննուած է անարգ թուրքերուն կողմէ:

Մեզի ի՛նչ որ Հրանդ Տինքը կը պայքարէր խտրականութեան դէմ, Ցեղապաշտութեան դէմ, Բռնութեան դէմ, մեզի ի՛նչ որ Ազատ ու արդար երկրի մը, աշխարհի մը համար  կ'ապրէր, կը կռուէր նաեւ կը մեռնէր:

Արդէն եթէ իրականութիւնը կ'ուզենք հեռու պէտք է մնանք Տինքի այս մոլորեցնող գաղափարներէն, մենք ազգային հարցեր ունինք, մենք կորուսեալ հողեր ունինք եւ մեզի համար ո՛չ թէ առաջնայինը այլ միակը մեր հողերու ազատագրումն է, թէեւ Սփիւռքի մէջ երբեմն ռազմավարական առաջնահերթութիւն կը դառնայ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը՝ Ազատ Արցախի ճանաչումէն ալ խլելով նախապատուութիւնը, մնացեալները կրնան շեղել մեր ուղին. մինչ Հրանդ Տինք, որքան որ ես գիտեմ, կարեւորութիւն չէր տար օտար պետութիւններու մեր ցեղասպանութեան հետ առընչութեան, ան կը նախընտրէր թուրքիոյ ընդունումը պատմութեան իր սեւ էջերուն: Այս մասին թակածս դռներէն ոչ մէկ պատասխան չստացայ, արդեօք եթէ Պոլիս հանդիպէի պիտի լուսաբանուէի՞: ուր, կարծեմ, մէջ հայ աւետարանականները մանուկներու յատուկ դպրոց մը ունին, Պոլսոյ մէջ կը գործէ Հրանդ Տինք հիմնարկը:

-Պարապ բան,-պիտի ըսեն շատեր եւ պիտի աւելցնեն.- Դպրոց եղեր, հիմնարկ եղեր. ի՞նչ կրնայ ընել այս հիմնարկը Թուրքիոյ մէջ:

Ես ալ չեմ գիտեր թէ ի՞նչ կրնայ ընել այս հիմնարկը, սակայն գիտեմ որ «Ակօս»ը տակաւին կը հրատարակուի կաանոնաւորապէս, գիտեմ որ այս հիմնարկը տեղւոյն վրայ կ'ուսումնասիրէ մեր մշակութային ժառանգութիւնները եւ անոնց մասին գիրքեր կը հրատարակէ , գիտեմ որ Թուրքիոյ մէջ եւ Թուրքիայէն դուրս յանուն այլակարծութեան, ցեղերու հաւասարութեան, ազատութեան, մարդկային իրաւունքներու համար պայքարողներուն այս հիմնարկին շնորհած տարեկան մրցանակը համաշխարհային ճանաչում ունի, բան մը որ հայկական մրցանակներէն շատ քիչերը ունին: Այդ մրցանակը կը շնորհուի իր ծննդեան օրը՝ Սեպտեմբեր 15-ին, սակայն մեզ իր ծննդեան թուականէն աւելի կը հետաքրքրէ իր մահուան օրը, աւելի ճիշդ սպաննութեան օրը՝ թուրքերու կողմէ սպաննութեան օրը:  

Ո՞վ էր Հրանդ Տինք: Ինչո՞ւ սպաննուեցաւ , հաւանաբար թուրքերն ալ պատրաստ չէին իր միտքերը ընդունելու, առաւել եւս թուրք պատասխանատուները, որոնք բնականաբար զինք պիտի հալածէին եւ դատել ուզէին, ու ինք պիտի ըսէր.

Հրանդ Տինքը իր ողջութեան շատ քիչ ճանաչում ունէր հայոց մէջ, իմ իմացութեամբ Հայաստան այցելած է ժամանակի Արտաքին գործոց նախաարար Վարդան Օսկանեանի հրաւէրով, Սուրիա այցելած է թուրք լրագրողներու խումբով՝ հանդիպելու այս երկրի նախագահին, այդ այցելութեան ընթացքին այցելած է նաեւ Հալէպ, իրմով շատ քիչեր հետաքրքրուած են այդ օրերուն, գիտեմ որ այցելած է Ազգային Ծերանոց եւ իր գրպանին մէջ մնացած հազար լիրայէ նուազ սուրիականը նուիրած մեր պապիկներուն եւ մամիկներուն:

Այս բոլորը մանրուքներ են, սակայն մանրուք չէ իր մէկ խօսքը, թէ՝ Թուրքերուն հայոց դէմ կատարածը ցեղասպանութիւն էր (է), նոյնիսկ եթէ հայերը ոսկեայ նաւերով բռնի գաղթի ենթարկուած ըլլային: Սակայն այս միտքն իսկ այնքան կարեւոր չէ՛, Կարեւորը իր սպաննութիւնն է, որ մեզի՝ հայերուս այդ արարքը շահարկելու եւ շահագործելու առիթ կ'ընծայէ, ահա թէ ինչու ինծի եւ մեզի անծանօթ Հրանդը մէկ օրէն միւսը դարձաւ հերոս՝ ո՛չ թէ իր հերոսական կեանքով (որքան որ ինծի անտեղեակիս ծանօթ է), այլ իր հերոսացուած մահով՝ մեզի անհրաժեշտ սպաննութեամբ...

Եւ հիմա ինքզինքիս հարց կու տմ.- Ինչո՞ւ չեմ գիտըր Հրանդ Տինքին ով ըլլալը: Արդեօ՞ք որովհետեւ Սփիւռքի մէջ տակաւին պատրաստ չէինք թուրքիոյ հետ հաշտուելու իր առաջադրած միտքերուն, ուստի եւ որեւէ կազմակերպութիւն յանձն պիտի չառներ զանոնք տարածել, արդեօք իր մահէն ետք եւ մինչեւ այսօ՞ր ալ պատրաստ չենք ընդունելու իր միտքերը, ուստի եւ կը մնանք անգէտ թէեւ կը բացագանչենք.«Բոլորս ալ Հրանդ Տինք ենք»... Չեմ գիտեր հայերէն լեզուով որեւէ գիրք կա՞յ իր յօդուածները ամփոփող. ըլլայ կամ չըլլայ, կարեւորը ինք մեր հերոսն է, իր միտքերը մեզի պէտք չեն, իր անունը մեզի պէտք է. այդպէս չէ՞:

Ո՞վ էր Հրանդ Տինք: Ինչո՞ւ սպաննուեցաւ , հաւանաբար թուրքերն ալ պատրաստ չէին իր միտքերը ընդունելու, առաւել եւս թուրք պատասխանատուները, որոնք բնականաբար զինք պիտի հալածէին եւ դատել ուզէին, ու ինք պիտի ըսէր.«Հոգեվիճակս վախուորած աղաւնիի կը նմանի...» եւ ... պիտի շարունակէր պայքարիլ յանուն իր վեհ սկզբունքներուն, ու նահատակուէր... ու...

... Ու ես յոգնելով ինծի չվերաբերող խնդիրներու մասին հարցնելէն կը վերադառնամ Հալէպ, ես իսկ չներելով ինքզինքիս որ անտեղեակ ըլլալով կը հետաքրքրուիմ համահայկական հարցերով, ու խորհուրդ կու տամ ինքզինքիս:

-Դուն գիտցածիդ մասին խօսէ, կրնաս շատ սխալներ թոյլ տալ:

Բայց չէ՞ որ կրնամ սխալիլ գիտցածներուս մասին ալ գրելու ատեն ու...

Ու ամենայնդէպս ճիշդ պիտի  ըլլար Հրանդ Տինքի մահուան հետ իր կեանքն ալ հերոսացնէինք, սպաննութեան օրը յիշէինք նաեւ իր օրհնեալ ծնունդն ու ապրած կեանքը:

Ի՞նչ է ձեր կարծիքը:

Մանուէլ Քէշիշեան

Հալէպ, 19 Յունուար 2018