7 հուլիս, 2020 15:32

Կորոնավիրուսային պատվաստանյութը մշակվում է արագացված ռեժիմով. աշխատում է 150 հետազոտական խումբ

Գիտնականների ավելի քան 150 հետազոտական խմբեր ամբողջ աշխարհում փորձում են կորոնավիրուսի դեմ պատվաստանյութ մշակել: Ինչո՞ւ է այս գործընթացն այսքան երկար տևում, և ե՞րբ կլինի երկար սպասված արդյունքը: Deutsche Welle-ի անդրադարձը՝ թարգմանաբար։

SARS-CoV-2 նոր կորոնավիրուսի դեմ պատվաստանյութ մշակելու փորձերն ամբողջ աշխարհում ընթանում են ամբողջ թափով: Ներկայում ավելի քան 150 հետազոտական խումբ է աշխատում այդ ուղղությամբ, բայց բոլոր նախագծերից միայն մեկ տասներորդն է գտնվում կլինիկական փորձարկումների փուլում:

Վերջերս Բրազիլիայում և Հարավային Աֆրիկայում սկսվեցին ChAdOx1 nCoV-19 (AZD1222) թեկնածու պատվաստանյութի կլինիկական փորձարկումները: Բրազիլիայում, որը ծանր հարված է կրել COVID-19-ի համաճարակից, պատվաստանյութը փորձարկում են հազարավոր բուժաշխատողների շրջանում: Թեկնածու-պատվաստանյութերի մասին ընդհանուր ակնարկը առկա է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) կայքում, և ցանկը անընդհատ թարմացվում է:

Պատվաստանյութերի ինչ տեսակներ են մշակվում

Անկախ նրանից, թե որքանով են միմյանցից տարբերվում պատվաստանյութերի մշակման ծրագրերը, հիմնականում ուսումնասիրվում են դրանց երեք տեսակներ՝ վիրուսային սպիտակուցներով ինակտիվացված պատվաստանյութեր, կենդանի ռեկոմբինանտ (վեկտորային) պատվաստանյութեր և գենային պատվաստանյութեր (mRNA պատվաստանյութեր):

Առաջին դեպքում մենք խոսում ենք «մահացած» վիրուսների սպիտակուցներ պարունակող պատվաստանյութերի մասին, որոնք այդ նպատակով ենթարկվում են բարձր ջերմաստիճանի կամ մշակվում իոնացնող ճառագայթմամբ կամ ախտահանիչ միջոցներով: Օրգանիզմը ճանաչում է «մեռած» վիրուսները և արձագանքում է դրանց ՝ ստեղծելով հակամարմիններ, բայց չի հիվանդանում: Այս տեխնոլոգիայի կիրառմամբ, օրինակ, պատվաստանյութեր են ստեղծվել պոլիոմիելիտի, հեպատիտ B-ի, դիֆթերիայի, փայտացման կամ գրիպի դեմ:

Կենդանի վեկտորային պատվաստանյութերը ստեղծվում են անվնաս, թուլացած վիրուսների (վեկտորների) հիման վրա, որոնք պարունակում են գեն ՝ SARS-CoV-2 գենոմի մի փոքր մասնիկ: Վեկտորները ծառայում են որպես պաթոգեն օրգանիզմներին դեպի բջիջ տեղափոխող փոխադրամիջոց: Հայտնվելով այնտեղ՝ գենետիկորեն ձևափոխված վիրուսները բազմանում են բջիջների ներսում և առաջ բերում են SARS-CoV-2 սպիտակուցների նկատմամբ օրգանիզմի իմունային պատասխան: Այս կերպ ստեղծվել են կարմրուկի, ջրծաղիկի, խոզուկի և կարմրախտի պատվաստանյութերը:

Եթե պաթոգենները ի վիճակի են արագ գենետիկական փոփոխությունների ենթարկվել կամ ստեղծում են նոր վարակիչ հիվանդությունների սպառնալիք, ինչպես դա եղավ Զիկա վիրուսի կամ SARS ատիպիկ թոքաբորբի դեպքում, դասական հակավիրուսային պատվաստանյութերը առանձնապես արդյունավետ չեն: Հետևաբար, մեծ հույսեր են դրվում այսպես կոչված mRNA պատվաստանյութերի վրա:

Այս պատվաստանյութերի գործողության սկզբունքը կայանում է հետևյալում. դրանք պարունակում են վիրուսային մոլեկուլ՝ մատրիցային (ձևանմուշային) RNA (mRNA), որը գտնվում է լիպիդային նանոմասնիկի մեջ: Հայտնվելով օրգանիզմում՝ mRNA-ն մտնում է բջիջ և սկսում է սինթեզել պաթոգենի հակածինները, որոնք հարուցում են իմունային պատասխան:

Տեխնոլոգիան լավ է նրանով, որ mRNA-ն բավականին պարզ մոլեկուլ է, ուստի այն կարող է արտադրվել համեմատաբար արագ և շատ մեծ քանակությամբ: Այնուամենայնիվ, հենց այս մեթոդն էլ ամենամեծ անհանգստություններն է առաջացնում։ Խնդիրն այն է, որ նմանատիպ հին, ժամանակի հետ փորձարկված պատվաստանյութերը պարզապես գոյություն չունեն, ուստի հայտնի չէ, թե ինչպես այն իրեն կպահի մարդու օրգանիզմում:

Ինչու է պատվաստանյութի ստեղծումը այդքան երկար տևում

Նախկինում անվտանգ և արդյունավետ պատվաստանյութ մշակելը տևում էր մինչև 20 տարի, գործընթացի արժեքը չէր գերազանցում մեկ միլիարդ եվրոն: Բարեբախտաբար, ընդհանուր նպատակի համար բազմաթիվ ընկերություններ և հետազոտական ինստիտուտներ են համախմբում իրենց ջանքերը։ Միջգերատեսչական համագործակցությունը խնայում է ոչ միայն պատվաստանյութի ստեղծման ծախսերը, այլև շատ ավելի արժեքավոր ռեսուրս՝ ժամանակը:

Նոր պատվաստանյութ մշակելու հիմնական գերակայությունները դրա անվտանգությունն ու արդյունավետությունն են: Բացի այդ, պատվաստանյութը պետք է լինի բոլորին հասանելի և մատչելի:

Սովորաբար պատվաստանյութերի զարգացումը տեղի է ունենում մի քանի փուլով, ինչը նորմալ պայմաններում կարող էր տևել 15-20 տարի, նույնիսկ եթե գործընթացի որոշ փուլեր մասնակիորեն զուգահեռ անցկացվեն:

Բայց կորոնավիրուսային համաճարակի պատճառով SARS-CoV-2- ի դեմ նոր պատվաստանյութի ստեղծումը իրականացվում է արագացված ռեժիմով: Դա հնարավոր դարձավ շնորհիվ կորոնավիրուսների մասին արդեն գոյություն ունեցող գիտելիքների, որոնց «ազգականը» SARS-CoV-2 է: Այսպիսով, զարգացման գործընթացի որոշ փուլեր հնարավոր եղավ բաց թողնել, իսկ թեկնածու պատվաստանյութի փորձարկումը սկսվեց կամավորների շրջանում՝ համաճարակից ընդամենը վեց ամիս անց:

Գոյություն ունեն բազմաթիվ չնախատեսված գործոններ, այնպես որ հնարավոր չէ ճշգրիտ ասել, թե երբ պատրաստ կլինի պատվաստանյութը: ԱՀԿ-ն վստահ է, որ այս տարի պատվաստանյութի հարյուր միլիոնավոր դեղաչափեր կարտադրվեն, իսկ 2021-ին՝ ևս երկու միլիարդ: Աշխարհի բազմաթիվ երկրներում գիտնականները զուգահեռաբար աշխատում են թեկնածու պատվաստանյութերի մշակման ուղղությամբ, այնպես որ մեծանում է դրանցից մեկի արդյունավետ լինելու հավանականությունը։

Դեղամիջոցների Եվրոպական գործակալությունը (EMA) ակնկալում է, որ եթե ամեն ինչ ընթանա ըստ ծրագրի, ապա 2021 թվականի գարնանը կհաստատվի SARS-CoV-2  պատվաստանյութը, ինչն ինքնին ռեկորդային նվաճում կլինի պատվաստանյութերի մշակման պատմության մեջ:

Թարգմանությունը՝ Զառա Պողոսյանի