Վեթինգ, անցումային արդարադատություն․ հեղափոխության մոռացված խոստումները

Արշալույս Մղդեսյան

Թավշյա հեղափոխությունց ավելի քան երեք տարի անց Հայաստանում, բացի մի քանի լրագրողներից ու իրավապաշտպաններից, գրեթե ոչ ոք չի խոսում անցումային արդարադատություն ու վեթինգ անցկացնելու խոստման մասին, որը պետք է գիծ քաշեր անցյալի ու ներկայի միջև: Նպատակը, իհարկե, հանրային համերաշխության ու արդարության հաստատումն էր, ինչի բացակայությունը կամ դրա մասին հանրային ընկալումները հեղափոխության խորքային պատճառներից էին: Իշխանությունը, սակայն, գնաց առավել հեշտ, վեթինգ չանելու ճանապարհով՝ խորացնելով հանրային տամադրությունների բևեռացումը:

2018-ի քաղաքական փոփոխություններից հետո անցումային արդարադատություն իրականացնելու շուրջ քննարկումները ծավալվում էին հանրային մեծ հնչեղություն ունեցող և իշխանության համար վտանգավոր իրադարձություններից անմիջապես հետո:

Անցումային արդարադատություն իրականացնելու նպատակը առաջին անգամ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը ձևակերպեց 2018-ի օգոստոսի 17-ին Հանրապետության հրապարակում հրավիրած մեծ հանրահավաքին, որից ուղիղ չորս օր առաջ՝ օգոստոսի 13-ին, Վերաքննիչ դատարանի որոշմամբ ազատ էր արձակվել այդ ժամանակ «Մարտի 1»-ի գործով առանցքային մեղադրյալ ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը: Փաշինյանի հայտարարության թիրախում առաջին հերթին դատական համակարգն ու դատավորներն էին, որոնց «բազմաթիվ կոռումպացված դեմքեր շարունակում են տեղը չբերել ժողովրդական հեղափոխությանը…», իսկ երկրի հեղափոխական առաջնորդը նրանց «շատ ուղիղ և կոնկրետ» ասաց. «Խելքներդ գլուխներդ հավաքեք և կատակ չանեք ժողովրդի հետ»:

Որոշ ժամանակ անց Ռոբերտ Քոչարյանը ևս մեկ անգամ կալանավորվեց, կրքերը հանդարտվեցին, վեթինգի ու անցումային արդարադատության շուրջ քննարկումները՝ ևս: Երկրորդ անգամ դատական համակարգում վեթինգի կամ «վիրահատական միջամտություններ իրականացնելու անհրաժեշտության մասին» վարչապետ Փաշինյանը խոսեց 2019-ի մայիսի 20-ին, որից երկու օր առաջ`մայիսի 18-ին, դատարանի որոշմամբ Ռոբերտ Քոչարյանը հերթական անգամ ազատ էր արձակվել:

Երկրի ղեկավարն այդ ժամանակ «կենսական անհրաժեշտություն» անվանեց «անցումային արդարադատության մեխանիզմների ներդրումը»՝ խոստանալով «մեկ-երկու ամսվա ընթացքում ամփոփել վերջին յոթ-ութ ամիսներին այս ուղղությամբ կատարած աշխատանքը»։ Այնուհետև նա խիստ տոնով հայտարարեց. «Հայաստանում գործող բոլոր դատավորները պետք է ենթարկվեն, այսպես ասած, vetting-ի»:

Շուրջ 2,5 տարի է անցել, սակայն դատավորները վեթինգի չեն ենթարկվել, անցումային արդարադատության մեխանիզմներից քիչ թե շատ ներդրվել է միայն ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման մեխանիզմը: Դատախազության համանուն վարչությունը մեկ տարուց ավելի տևած ուսումնասիրություններից հետո այս տարվա հոկտեմբերի 19-ին ավարտին է հասցրել միայն առաջին գործը և ուղարկել առաջին ատյանի դատարան։ Խոսքն ԱԱԾ նախկին աշխատակից Սերոբ Հարությունյանի և նրա կնոջ՝ Անուշ Անտոնյանի մասին է:

Անցումային արդարադատության մեխանիզմներից կարելի է համարել նաև Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը, որը սակայն ստուգում է նոր նշանակվող բարձրաստճան պաշտոնյանների բարեվարքությունը: Գործող պաշտոնյանների վրա այն չի տարածվում:

Հայտնի չէ նաև, թե ինչ ճակատագիր է սպասվում Հայաստանում փաստահավաք հանձնաժողովի կազմավորմանը, որի մասին հայտարարվեց 2020-ի մայիսին, իսկ օրենքի նախագիծը 2021-ի սկզբին պետք է ներկայացվեր Ազգային ժողով: Այդ հանձնաժողովը, ինչպես այն ժամանակ ներկայացնում էին գաղափարի հեղինակները, պետք է օժտված լիներ 1991-2018 թթ. ընթացքում Հայաստանում տեղի ունեցած մարդու իրավունքների զանգվածային և պարբերական խախտումների և դրանց պատճառների, նաև կրկնության բացառմանն ուղղված առաջարկություններով հանդես գալու իրավասությամբ:

Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմը լուսանցք մղեց նաև այս թեման՝ առաջին պլան մղելով պատերազմի հանգամանքների ուսումնասիրության շուրջ իշխանություն-ընդդիմություն սուր վեճը և բանակում կադրային իրարանցումն ու ձերբակալությունները: Հենց սա է պատճառը, որ ոչ միայն հանրության լայն, այլև մասնագիտական նեղ շրջանակների համար անհասակալի են մնում առանցքային կադրային նշանակումները, երբ նախկինները մեկ որոշմամբ դառնում են ներկա, իսկ ներկաները՝ նախկին: Ամեն ինչ թողնված է իշխանության նեղ խմբի (ավելի ճիշտ մեկ անձի) խղճին ու հայեցողությանը:

Սոցիալական արդարություն, իսկ դրա հիման վրա սոցիալական համերաշխություն հաստատելու մեխանիզմները կիրառվեցին խիստ հատվածական, ինչի հետևանքով հանրային տրամադրությունների բևեռացումը շարունակում է խորանալ: Կոնֆլիկտային միջավայրը միայն սրվում է, իսկ նախկինների ու ներկաների միջև գիծն էլ ավելի է շեղ դառում: Համերաշխության գիծն այդպես էլ չգծվեց: Չի բացառվում, որ սա արվել է ոչ միայն մասնագիտական ոչ կոմպետենտության պատճառով, այլև միտումնավոր, քանի որ գործող իշխանության բովանդակության և փիլիսոփայության կարևոր կռվաններից է կոնֆլիկտը, որից սնվում է այն: Կոնֆլիկտային միջավայրն է սնում նաև խորհրդարան անցած արմատական ընդդիմությանը:

Վերոնշյալի ֆոնին անցումային արդարադատություն կամ վեթինգ անցկացնելու նոր հայտարարություններն ու խոստումները հիշեցնում են հայտնի ասացվածքը՝ ձեր գործերն այնքան բարձր են աղաղակում, որ չի լսվում ձեր ձայնը: