Զվարճալի դիմակահանդես ու խորիմաստ խրատ` Մալյան թատրոնում

Լյուդվիդ Հոլբերգի անունը նույնիսկ մասնագիտական շրջանակներում քչերին է հայտնի։ Մինչդեռ դանիացի այս դրամատուրգն ու փիլիսոփան համարվում է դանիական և նորվեգական նորագույն գրականության հիմնադիրը։ 18–րդ դարի փիլիսոփան ու բարոյախոսն իր կատակերգությունների շնորհիվ ձեռք էր բերել «դանիացի Մոլիեր» պատվանունը։

Նրա մասին հիշելու առիթ տվեց Հենրիկ Մալյանի անվան թատորնի «Բլրեցի Եփփեն» ներկայացումը, որի բեմադրիչն է թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար Նարինե Մալյանը։

Ինչպես իր գրեթե բոլոր գործերում, Հոլբերգը պիեսը կառուցել է իրադրությունների կատակերգության սկզբունքով։ Չափազանց զվարճալի, բայց և կենցաղային, ավելի ստույգ՝ կեցության փիլիսոփայության մի իմաստալից պատում դառնում է պիեսի ու ներկայացման մեխը։

Խեղճ ու անբան Բլրեցի Եփփեն մի սովորական հարբեցող է, և ինչպես բոլոր հարբեցողները, մի արդարացում ունի՝ խմում եմ, որ դարդերս մոռանամ։ Այստեղ հիշում ես Էքզյուպերիի «Փոքրիկ իշխանի» հարբեցողին, որը խմում էր ամոթից, իսկ ամաչում էր, որովհետև խմում էր։

Եփփեն երկու «դարդ» ունի։ Ինչպե”ս խմելու համար գրոշներ գտնի և ինչպե՞ս անի, որ գյուղի սարկավագի հետ դավաճանող կինը չծեծի իրեն։

Երկու դերակատարները՝ Վահագն Գասպարյանն ու Քրիստինա Հովակիմյանը, միմյանց և այլ խաղընկերների հետ անսամբլային ներդաշնակ հարաբերությամբ ստեղծում են լիարժեք, հավաստի ու ճանաչելի գրոտեսկային կերպարներ։

Որքան էլ Եփփեն վախենում է կնոջից, պախարակում դաժանության ու դավաճանության համար, հանդիսատեսի մեջ հակակրանք չի առաջանում Նիլեի նկատմամբ։ Այնքան պոռոտախոս, անկամ, անբան ավարա է Եփփեն, որ թեև խղճում ես, բայց չես աջակցում։

Ներկայացման առաջին իսկ տեսարաններից Եփփեն հայտնվում է մեծ փորձության աեջև։ Կինը, որ ուրիշների համար փողով լվացք է անում, նրան մի քանի շիլինգ է տալիս, որ քաղաք հասնի ու օճառ բերի։ Ծանր, հնամաշ կոշիկներով, վրայից փախչող տաբատով խորը խումհարի մեջ գտնվող Եփփեն չի կարող անցնել դեպի քաղաք ու հետդարձի ճանապարհը։ Դաժան երկընտրանքի առաջ հայտնված Եփփեն չի կարողանում կողմնորոշվել՝ կատարել կնոջ հանձնարարությունն ու խուսափե՞լ ծեծից, թե՞ մի գավաթ գինով դուրս գալ խումհարից ու իր ձևակերպմամբ՝ ուժ հաղորդել ոտքերին։

Վահագն Գասպարյանի կերպարանքից անմիջապես հասկանում ես, որ գնալու է խմելու։ Իսկ այնտեղ՝ գինետանը, նրան է սպասում Լևոն Ղազարյանի ագահ ու խորամանկ Գինեվաճառը, որը մինչև վերջին շիլինգը քամում է Եփփեին, ինքն էլ նրա հաշվին խմում իր վաճառած գինին։

Հարբած Եփփեն հայտնվում է աղբանոցում։ Նրան այնտեղ քնած հայտնաբերում են բարոնն ու իր արբանյակները։ Որոշում են խաղ խաղալ Եփփեի գլխին, տանում են պալատ, փոխում շորերը, շրջապատում ծառաներով և վստահեցնում, որ ինքը Եփփեն չէ, այլ հենց բարոնը, որ մինչ այդ նրա ապրած կյանքը դաժան երազ է, որի ազդեցությունից չի կարողանում դուրս գալ։ Համոզում են։ Եփփեն հավատում է, որ ինքն է այդ կողմերի միակ ու անփոխարինելի առաջնորդ ազնվականը։ Շատ արագ վերածվում է դաժան բռնակալի։ Նա, որ մինչ այդ դժգոհում էր կեղեքող հարկահաններից, դառնալով որոշում կայացնող՝ բազմապատկում է հարկերը։ Հրամայում է կախաղան բարձրացնել պալատականներից մեկին։ Նրան փորձում են խղճահարության կոչել՝ չորս երեխաները որբ կմնան։

– Ինչի՞ պիտի որբ մնան, նրանց էլ հետը կախեք, միանգամից հինգ ուտող բերան կպակասի։

Պիեսին անծանոթ հանդիսատեսն անգամ կարող էր կանխատեսել այդպիսի ընթացքը։

Ներկայացումը դիտելիս հիշում էի տարիներ առաջ արդեն կյանքից հեռացած մի բարձրաստիճան պաշտոնյայի հետ զրույցը․ «Չհավատաք, եթե մեկն ասի, թե պաշտոնն ու փողը իրեն չեն փոխել։ Բայց այնքան արագ ու կտրուկ փոխվեց Այսինչ Այսինչյանը /իր կուսակից ընկերներից մեկին նկատի ուներ/, որ նախկին ծանոթներին այլևս չէր բարևում»։

Ներկայացման ընթացքում ես մտածում էի դեռևս պաշտոնավարող և հանրությանը քաջ հայտնի Այսինչյանի մասին, իսկ հանդիսատեսի մեծ մասի համար իրավիճակը նույնանում էր մեր երկրի ու նոր իշխանությունների հետ։

Եփփեն ի վերջո իմանում է ճշմարտությունը։ Որոշում են նրան իր դաժանությունների համար կախաղան բարձրացնել, սակայն պարզվում է, որ դա էլ է խաղ։ Ի վերջո ներում են շնորհում, ու երջանիկ Եփփեն հայտնվում է դաժան, բայց սիրառատ կնոջ գրկում։

Այսքանը սյուժեի մասին։ Ներկայացումն ընթանում է, ինչպես գրքի ընթերցանության դեպքում են ասում, մեկ շնչով։ Գրոտեսկային իրավիճակների անվերջ փոփոխությունը հանդիսատեսին թույլ չի տալիս ձանձրանալ։ Բեմադրությունը հարուստ է նաև պարերով ու երաժշտությամբ։

Մալյան թատրոնի փոքր բեմն, իհարկե, ամենահարմար տեղը չէ խմբային պարերի համար, և պարային շարժումների կատարելագործման ու սինխրոնության կարիք է զգացվում։ Հանդիսատեսը, ինչպես նաև մի քանի հրապարակումների հեղինակները, որպես ներկայացման գլխավոր արժանիք, նշում են նմանությունը մեր երկրի իրողությունների հետ։ Նրանց կարծիքով՝ ամենակարևորը ներկայացման վերջում հեղինակի գրած և բեմադրիչի պահպանած խրատն է․ «Պատահականորեն իշխանության գլխին հայտնվածը միշտ չարիք է դառնում ենթակաների համար»։ Սա ողջ ներկայացման ակնհայտ «ասելիքն» էր և գուցե կարիք չկար, որ կերպարներից մեկը՝ որպես եզրահանգում, առանձնակի կարևորեր ու հնչեցներ այդ խրատը։ Արվեստը քարոզ չի սիրում։

Գեղարվեստական ստեղծագործության թեմայի կամ անցյալում նկարագրված և այսօրվա իրավիճակների համանմանությունը երբեք գեղարվեստական արժանիք չի կարող համարվել։ Թեմաները երբեք չեն փոխվում, որովհետև մարդ անհատն էլ երբեք չի փոխվում։ Հոմերոսի ժամանակներից մինչև այսօր նա շարունակում է ծնվել, ապրել, սիրել ու ատել, դավաճանել ու հերոսանալ, կարեկցել կամ դաժան լինել նույն կերպ։ Հենց նրանում է արվեստի ու գրականության տարբերությունը գիտությունից, որ այն էվոլուցիա չի ապրում, չունի զարգացում։ Եթե Լյուդվիգ Հոլբերգի՝ շուրջ երկուսուկես դար առաջ գրված պիեսում կա հնացած, ժամանակի փոշու տակ մնացած մի բան, դա հենց կատակերգության վերջում հնչող խրատ–եզրահանգումն է։ Այն ժամանակների բարոյախրատական կատակերգությունների համար դա ընդունված, սովորական բան էր։ Այսօր դա հնացած է թվում։

Թե իրական բարոնը և թե նրա շքախմբի բոլոր անդամները շարժուձևի մեջ այնքան կանացի են, որ չես տարբերում՝ միասեռակա՞ն են, թե՞ այդպես է պատկերացվում ուշ միջնադարի եվրոպական ազնվականության շինծու, արհեստական վարքի գործողությունների պլաստիկան։ Այս շքախմբի անդամների բոլոր դերակատարները՝ Արման Մաթևոսյանը, Լևոն Մելոյանը, Սամվել Թոփալյանը, Հարություն Բեգ–Վանյանը, թեև շարժուձևով իրար նման են, բայց բնավորությամբ առանձնացող կերպարներ են ստեղծել։ Նրանց մեջ իր վարպետությամբ առանձնանում է Սամվել Թոփալյանը։ Հոլբերգի գրական երկում նրա կերպարն առանձնապես հետաքրքիր չէ, բայց բեմադրիչն ու դերասանը կարողացել են անհատականության գիծ ու գույն հաղորդել կերպարին։

Մալյան թատրոնի բեմադրությունները միշտ են առանձնացել դերասանների անսամբլային խաղով։ Պակաս օժտվածություն ունեցող որևէ դերակատար առանձնակի անբավականության զգացում չի առաջացնում հանդիսատեսի մտքում, որովհետև անսամբլային ներդաշնակ խաղը փակում է այդ բացերը։

Նարինե Մալյանի այս բեմադրությունն էլ ճիշտ այդպիսին է։ Անգամ պալատի սրնգահար աղջկա կերպարը կերտած երիտասարդ դերասանուհի Ինգա Շահբազյանը, որ բեմում ոչ մի խոսք չի արտասանում, այնուամենայնիվ, կարողանում է դիմախաղով իր վերաբերմունքն արտահայտել շուրջը կատարվողի նկատմամբ և ներդաշնակորեն ձուլված է ողջ թատերախմբին։

Մեր լարված ժամանակներում նման դիմակահանդեսային, զվարճալի, շքեղ գործ ստեղծելու համար թե բեմադրիչը և թե դերակատարները պիտի որ կռիվ տված ու հաղթած լինեն սեփական ու ազգային, հասարակական տագնապներից ծնվող այն թուլությանը, որն անորոշության ու ծուլության է մղում հասարակության մի մեծ շերտի։

Հովհաննես Երանյան

Մեկնաբանել