Նամակների արտահոսքը բացահայտում է Բելառուսի ռազմական համագործակցությունը Ադրբեջանի հետ

Հայկ Հովհաննիսյան

Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի վերջերս արած հայտարարությունն այն մասին, որ Բելառուսն օգնություն է ցուցաբերել Ադրբեջանին 2020 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում 44-օրյա պատերազմի նախապատրաստման գործում, դիվանագիտական ​​սկանդալ առաջացրեց, ինչի արդյունքում Հայաստանն ու Բելառուսը հետ կանչեցին իրենց դեսպաններին։

Այս դեպքերին հաջորդեց Politico Europe պարբերականի հրապարակումը՝ արտահոսած փաստաթղթերի հիման վրա, որոնք փաստում են 2018-2023 թվականներին Բելառուսի կողմից Ադրբեջանին զենքերի մատակարարումը։

Գաղտնի այս փաստաթղթերը հայտնվել են ՍիվիլՆեթի տրամադրության տակ։ Փաստերի ստուգման մեր թիմը՝ CivilNetCheck-ը, առավել խորքային ուսումնասիրել է դրանք՝ վերհանելով Ադրբեջանի և Բելառուսի ռազմական համագործակցության մանրամասները և ուշագրավ կետերը։

Գաղտնի փաստաթղթերը վկայում են՝ Բելառուսը վերանորոգել է Ադրբեջանի ռազմատեխնիկան և հրետանային միջոցները

Արտահոսած փաստաթղթերը ներառում են 2017-2023-ի ընթացքում  Բելառուսի սպառազինության արտահանման պետական ձեռնարկության՝ «Բելսպեցվնեշտեխնիկա»-ի, բելառուսական ​​ռազմարդյունաբերական ձեռնարկությունների և Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարության միջև նամակագրությունները:

Արտահոսած փաստաթղթերից ամենահինը թվագրվում է 2017 թվականի դեկտեմբերին։ Այս նամակում բելառուսական «Բելսպեցվնեշտեխնիկա» ձեռնարկությունը շնորհակալություն է հայտնել Ադրբեջանի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի գլխավոր հետախուզական վարչության պետին՝ համատեղ աշխատանքի համար և բանկային տվյալներ կցել՝ «կատարված աշխատանքների մասով փոխադարձ հաշվարկներ իրականացնելու» համար։ 

Թե ինչ տեխնիկա կամ ծառայություն է բելառուսական պետական ձեռնարկությունը մատուցել Ադրբեջանի ԳՇ հետախուզության վարչությանը, հայտնի չէ։ Այդ շրջանում ամենանշանակալի գործարքը Ադրբեջանին բելառուսական արտադրության «Պոլոնեզ» համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգերի վաճառքն էր։ 

Հայտնի չէ, թե ինչպես է կազմակերպվել արտահոսքը, սակայն կարելի է ենթադրել, որ այն իրականացվել է հետախուզական ծառայությունների կողմից։ 

#CivilNetCheck-ն ուսումնասիրել է այդ փաստաթղթերի ֆայլերի մետատվյալները և պարզել, որ դրանք համապատասխանում են փաստաթղթերում նշված տարեթվերին, և խմբագրման հետքեր չեն հայտնաբերվել։

Այս փաստաթղթերը փաստում են, որ Բելառուսի ռազմարդյունաբերական պետական կոմիտեն սեփական ակտիվ նախաձեռնությամբ կոմերցիոն առաջարկներ է ներկայացրել Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությանը՝ ինչպես 2020-ի 44-օրյա պատերազմից առաջ, այնպես էլ դրանից հետո։

Ռազմատեխնիկայի վերանորոգման և սպասարկման կենտրոն Ադրբեջանում

Արտահոսած նամակներից մեկից պարզ է դառնում, որ բելառուսական «Բելսպեցվնեշտեխնիկա» ձեռնարկությունը 2018-ի նոյեմբերին բանակցել է Ադրբեջանի ՊՆ-ի հետ՝ վերջինիս տարածքում սպառազինության և ռազմական տեխնիկայի վերանորոգման և սպասարկման համալիր կենտրոն ստեղծելու իր նախագծային առաջարկի շուրջ։ 

Չնայած նամակում պատվիրատու երկիրը նշվում է որպես «1221 տարածաշրջան», սակայն կից հավելումներից պարզ է դառնում, որ խոսքը Ադրբեջանի մասին է։ Ծրագիրը հավանություն է ստացել Ադրբեջանի ՊՆ-ի կողմից, սակայն վերջինս առավել խիստ տեխնիկական պահանջներ է դրել նախագծի իրագործման համար։ 

Փաստաթղթում նշվում է, որ վերանորոգման և սպասարկման կենտրոնը պետք է կարողանա խաղաղ ժամանակ տարեկան մինչև 2 364 միավոր սպառազինության միջին և կապիտալ վերանորոգում իրականացնել, իսկ պատերազմական «հատուկ ժամանակաշրջանում»՝ երկու անգամ ավելի։

#CivilNetCheck-ին չհաջողվեց պարզել բելառուսական այս նախագծի հետագա ճակատագիրը, սակայն 2022-ի հուլիսին Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հայտնել էր, որ Բաքվում սպառազինության և տեխնիկայի վերանորոգման նոր գործարան է շահագործման հանձնվել։ Թեև կարելի է ենթադրել, որ այս նախագծերը հաջող ընթացք են ստացել, քանի որ արդեն 2021-ի հուլիսի 1-ին թվագրված այլ նամակում բելառուսական պետական «Բելսպեցվնեշտեխնիկա» ձեռնարկությունը առաջարկել է վերանորոգման (ընթացիկ սպասարկման) մասերի և գործիքների փաթեթներ մատակարարել Ադրբեջանին՝ նախատեսված խորհրդային արտադրության քարշակվող հրետանային միջոցների համար։ Բացի այդ, նամակում առաջարկվել է իրականացնել Ադրբեջանի զինված ուժերին պատկանող 67 միավոր 122մմ «Գվոզդիկա» և 14 միավոր 152մմ «Ակացիա» հրետանային ինքնագնացների վերանորոգում։ 

2022-ի մարտին տեղի ունեցած նամակագրությունում «Բելսպեցվնեշտեխնիկա» ձեռնարկությունը հայտնել է, որ Ադրբեջանից («1221 տարածաշրջան») պատվեր է ստացվել արդիանակացնել ադրբեջանական 14 միավոր ԶՍՈւ-23-4 «Շիլկա» զենիթային ինքնագնաց համալիրները և համալրել դրանք բելառուսական արտադրության ժամանակակից «Ստրիժ-Մ2» օպտիկա-էլեկտրոնային համակարգերով։

2022-ի հունիսի էլ թվագրվող մեկ այլ նամակ փաստում է, որ Բելառուսը նոր խոշոր պատվեր է ստացել ադրբեջանական հրետանու վերանորոգման մասերի մատակարարման համար։ 

Նամակում առաջարկվում է մատակարարել վերանորոգման և փոխարինման մասերի փաթեթ՝ ընդհանուր 775 հրետանային միջոցի համար։ Նամակին կից հավելվածում նշված ցանկը ներառում է Ադրբեջանի գրեթե բոլոր՝ խորհրդային արտադրության հրետանային միջոցները։ 

Ուշագրավ է, որ 2022-ի փետրվարին Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժումից հետո Բելառուսի պետական «Բելսպեցվնեշտեխնիկա» ձեռնարկությունը հայտնվել է Ուկրաինայի, ԱՄՆ-ի, Եվրամիության և մի շարք այլ երկրների պատժամիջոցների տակ։

Բելառուսական նորագույն սպառազինության վաճառքը Ադրբեջանին

Վերջին տարիներին Բելառուսը ոչ միայն զբաղվել է Ադրբեջանի ռազմատեխնիկայի՝ այդ թվում հրետանային միջոցների վերանորոգմամբ, այլև նրա զինված ուժերին մատակարարել է ժամանակակից սպառազինություն և տեխնիկա։ 

2022-ի սեպտեմբերի 13-ին՝ Հայաստանի նկատմամբ Ադրբեջանի լայնամասշտաբ ռազմական ագրեսիայից օրեր անց, սեպտեմբերի 23-ին, Ադրբեջանի ՊՆ գիտահետազոտական ինստիտուտը դիմել է «Բելսպեցվնեշտեխնիկա» ձեռնարկությանը՝ խնդրելով տրամադրել ռադիոտեխնիկական հետախուզության միջոցներ, որոնք հնարավոր կլինի կիրառել ԱԹՍ-ների միջոցով։

Մեկ ամիս անց պատասխան նամակով բելառուսական կողմը Ադրբեջանին համաձայնել է տրամադրել հայցվող ռադիոտեխնիկական հետախուզության միջոցները, որոնք թույլ կտան տեղորոշել հակառակորդի ռադիոազդանշանների աղբյուրները։ Ավելին՝ բելառուսական պետական ձեռնարկությունը պատրաստակամություն է հայտնել այդ միջոցների գործնական ցուցադրություն իրականացնել Ադրբեջանում: Նշված 0,9-18 ԳՀց տիրույթում գործում են մի շարք ռազմական տեխնիկական միջոցներ՝ այդ թվում կապի, ռադիոլոկացիոն, ռադիոէլեկտրոնային պայքարի (ՌԷՊ) միջոցներ և այլն։

Վերջին խոշոր գործարքը, որը բացահայտվում է այս փաստաթղթերով, դա բելառուսական  «Գրոզա-Ս» ինքնագնաց էլեկտրոնային պայքարի կայանների մատակարարումն է Ադրբեջանին։ Այս համակարգերը նախատեսված են հակառակորդի ԱԹՍ-ների և այլ տեխնիկական միջոցների հայտնաբերման և ճնշման համար։

«Բելսպեցվնեշտեխնիկա» ձեռնարկության գլխավոր տնօրենի կողմից Ադրբեջանի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարին 2022-ի նոյեմբերի 18-ին ուղղված նամակից պարզ է դառնում, որ Ադրբեջանին առաջարկվել է գնել «Գրոզա-Ս» տիպի չորս նոր համակարգ և արդիականացնել նախկինում մատակարարված յոթ միավոր «Գրոզա-Ս» համալիրները։ 

Ուշագրավ է նաև, որ բելառուսական ռազմական այս մատակարարումներն Ադրբեջանին իրականացվել են Ռուսաստանի Դաշնության տարածքով՝ ռուսական «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության միջոցով։

Այս գործարքի և «Գրոզա-Ս» համակարգերի Ադրբեջանին մատակարարումների մասին առավել մանրամասն կարող եք կարդալ ՍիվիլՆեթի հոդվածում։

Արտահոսած փաստաթղթերում ամենավերջին նամակագրությունը տեղի է ունեցել 2023-ի սեպտեմբերին, ըստ այդմ՝ Բելառուսը պատրաստվում է Ադրբեջանին մատակարարել հրետանային միջոցների նշանոցների լուսավորման սարքեր՝ գիշերային հրաձգության հնարավորության համար։

Բելառուսը՝ Ադրբեջանին զինողների ցանկում

Բելառուսը, չնայած ՀԱՊԿ-ում Հայաստանի «դաշնակիցը» լինելու հանգամանքին, 1990-ականներից ի վեր ռազմական համագործակցություն է ծավալում Ադրբեջանի հետ: SIPRI-ի և ՄԱԿ-ի ռեգիստրի համաձայն՝ 2009-2013 թվականներին Բելառուսը եղել է Ադրբեջանին զենք մատակարարող հիմնական երկրներից մեկը:

2002-2015 թվականների ընթացքում Ադրբեջանը Բելառուսից ձեռք է բերել զգալի քանակությամբ ռազմական տեխնիկա, այդ թվում՝

60 ԲՏՌ-70 զրահափոխադրիչ

153 Տ-72 տանկ

120 Դ-30 հաուբից

12 2Ս7 «Պիոն» հրանոթ

11 Սու-25 գրոհիչ

20 Տ-38 «Ստիլետ» ՀՕՊ համակարգ

2013-2015 թվականներին Բելառուսը նաև մատակարարել է 18 «Բուկ-ՄԲ» ՀՕՊ համակարգ: Բացի այդ, Ադրբեջանին են վաճառվել մեծ հեռահարության «Պոլոնեզ» համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգեր, որոնք ցուցադրվել էին 2018 թվականի հունիսին:

Ուշագրավ է, որ Բելառուսը և Ադրբեջանը մինչ այս որևէ կերպ չեն թաքցրել իրենց ռազմական համագործացությունը և սպառազինության մատակարարումների փաստը։ Դեռ 2022-ի սեպտեմբերին բելառուսական «Բելսպեցվնեշտեխնիկայի» ներկայացուցիչը ադրբեջանական լրատավիջոցներին հայտնել էր, որ ընկերությունը իր արտադրած գրեթե ողջ ռազմական տեխնիկան մատակարարում է Ադրբեջանին՝ «կրակի և հրետանային կառավարման համակարգեր, ՀՕՊ և ՌԷԲ համակարգեր և շատ այլ տեսակի սարքավորումներ»։